چکیده

مسئله جنسیت یکی از مباحث مهم انسان شناسی معاصر است که در کانون مناقشات رویکردهای فلسفی مختلف قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فلسفه اسلامی، به بررسی هستی‌شناسی جنسیت در حکمت اسلامی می‌پردازد. هرچند اصطلاح جنسیت به معنای رایج در علوم اجتماعی معاصر در متون فلسفه اسلامی وجود ندارد، اما مفاهیمی چون «ذکورت» و «انوثت» نزدیک‌ترین معادل‌های آن محسوب می‌شوند و در مباحث طبیعیات، نفس‌شناسی و انسان‌شناسی فلسفی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. حکمای مسلمان ذکورت و انوثت را نه از ذاتیات ماهوی انسان، بلکه از اعراض و کیفیات عارض بر ماده و آلات تناسل دانسته‌اند که غایت آنها بقای نوع است، نه تقویم ذات انسان. همچنین جنسیت در حکمت اسلامی دارای دو ساحت بدنی و نفسانی است؛ ساحت بدنی به تفاوت‌های مزاجی و فیزیولوژیک بازمی‌گردد و ساحت نفسانی شامل کیفیات نفسانی اکتسابی مرتبط با بدن است. در حکمت متعالیه، با پذیرش تشکیک وجود و اتحاد نفس و بدن، جنسیت واقعیتی ذو‌مراتب تلقی می‌شود که برخی ویژگی های آن در ساحت بدن و برخی دیگر در ساحت نفس ظهور و بروز دارد. در ادامه بر اساس مبانی حکمت اسلامی و با بهره‌گیری از نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، الگوی سه‌ساحتی جنسیت شامل ساحت بدنی، ساحت نفسانی و ساحت اجتماعی ـ اعتباری تبیین شده است. این الگو می‌تواند راهی میانه میان تقلیل‌گرایی زیستی و برساخت‌گرایی اجتماعی فراهم آورد و ظرفیت‌های فلسفه اسلامی را در مواجهه با نظریه‌های معاصر جنسیت آشکار سازد.