نوع مقاله : علمی پژوهشی
نویسنده
استادیار، گروه فلسفه و جنیست، پژوهشکده مطالعات زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
مسئله جنسیت یکی از مباحث مهم انسان شناسی معاصر است که در کانون مناقشات رویکردهای فلسفی مختلف قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فلسفه اسلامی، به بررسی هستیشناسی جنسیت در حکمت اسلامی میپردازد. هرچند اصطلاح جنسیت به معنای رایج در علوم اجتماعی معاصر در متون فلسفه اسلامی وجود ندارد، اما مفاهیمی چون «ذکورت» و «انوثت» نزدیکترین معادلهای آن محسوب میشوند و در مباحث طبیعیات، نفسشناسی و انسانشناسی فلسفی مورد تحلیل قرار گرفتهاند. حکمای مسلمان ذکورت و انوثت را نه از ذاتیات ماهوی انسان، بلکه از اعراض و کیفیات عارض بر ماده و آلات تناسل دانستهاند که غایت آنها بقای نوع است، نه تقویم ذات انسان. همچنین جنسیت در حکمت اسلامی دارای دو ساحت بدنی و نفسانی است؛ ساحت بدنی به تفاوتهای مزاجی و فیزیولوژیک بازمیگردد و ساحت نفسانی شامل کیفیات نفسانی اکتسابی مرتبط با بدن است. در حکمت متعالیه، با پذیرش تشکیک وجود و اتحاد نفس و بدن، جنسیت واقعیتی ذومراتب تلقی میشود که برخی ویژگی های آن در ساحت بدن و برخی دیگر در ساحت نفس ظهور و بروز دارد. در ادامه بر اساس مبانی حکمت اسلامی و با بهرهگیری از نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، الگوی سهساحتی جنسیت شامل ساحت بدنی، ساحت نفسانی و ساحت اجتماعی ـ اعتباری تبیین شده است. این الگو میتواند راهی میانه میان تقلیلگرایی زیستی و برساختگرایی اجتماعی فراهم آورد و ظرفیتهای فلسفه اسلامی را در مواجهه با نظریههای معاصر جنسیت آشکار سازد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
An Ontological Analysis of Gender in Islamic Philosophy
نویسنده [English]
- Javad Parsaee
Assistant Professor, Department of Philosophical Studies, Women and Family Studies Research Center, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده [English]
Gender is an important topic in contemporary anthropology, central to disputes among various philosophical approaches. This study, employing a descriptive-analytical method and relying on the sources of Islamic philosophy, examines the ontology of gender in Islamic philosophy. Although the term gender in its current sense within contemporary social sciences does not exist in Islamic philosophical texts, concepts such as masculinity and femininity are considered its closest equivalents and have been analyzed in discussions of natural philosophy, philosophical psychology, and philosophical anthropology.
Muslim philosophers have regarded masculinity and femininity not as quidditative essentials of the human being, but rather as accidents and qualities supervening on matter and reproductive organs, whose telos is the preservation of the species, not the constitution of the human essence. Furthermore, gender in Islamic philosophy comprises two domains: corporeal and psychic. The corporeal domain refers to temperamental and physiological differences, while the psychic domain includes acquired psychic qualities related to the body.
In Transcendent Philosophy, by accepting the gradation of existence and the union of soul and the body, gender is perceived as a gradational reality, some characteristics of which manifest in the corporeal domain and others in the psychic domain. Subsequently, based on the foundations of Islamic philosophy and utilizing Allameh Tabatabai’s theory of conventionalities, a tripartite model of gender is articulated, comprising the corporeal, psychic, and socio-conventional domains. This model can provide a middle ground between biological reductionism and social constructivism, revealing the capacities of Islamic philosophy in encountering contemporary theories of gender.
کلیدواژهها [English]
- Gender
- Islamic Philosophy
- Maleness and Femaleness (Dhukūrah and Unūthah)
- Transcendent Philosophy
)