نویسندگان
1
دانشیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه سیستان و بلوچستان
2
دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان
3
کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان
چکیده
تفسیر مفاتیح الغیب فخر رازی و روح المعانی آلوسی، از تفاسیر برجسته اهل سنت به شمار می‌روند. برخی پژوهشگران، تفسیر روح المعانی آلوسی را نسخۀ دوم تفسیر کبیر فخر رازی ـ به ویژه در مسائل کلامی‌ـ دانسته‌اند. پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، مسئلۀ «کلام الهی» را از دیدگاه این دو اندیشمند ارزیابی نموده و دریافته است که هر دو مفسر، خداوند را متکلم، و کلام را دو نوع می‌دانند و علی‌رغم اشتراک در مبانی کلامی، تفاوت‌هایی در فهم و روش دارند. فخر رازی از دلایل عقلی در اثبات یا توجیه مدعیاتش بهره می‌گیرد؛ ولی آلوسی بیشتر سلوک علمای سلف را ترجیح می‌دهد. رازی «کلام» را دو گونه می‌داند: لفظی، که مرکب از حروف و اصوات و حادث است، و نفسی، که قائم به ذات الهی و قدیم است. آلوسی معنای مصدری کلام را سخن گفتن و حاصل آن را سخن معنا نموده است. وی معنای دوم را حقیقی دانسته و آن را به دو نوع لفظی و نفسی تقسیم کرده و هر دو را قدیم می‌داند. از نگاه آلوسی، کلام لفظی، تجلی کلام نفسی و مجرد است که خداوند آن را در صورت‌های خیالی و حسی ظاهر نموده است.
- نهج‌البلاغه.
- ابن ابی‌العزّ دمشقی، علی بن علی بن محمد، شرح العقیدة الطحاویه، بیروت، مؤسسة الرساله، 1993 م.
- ابن رشد اندلسی، ابوالولید محمد بن احمد، تهافت التهافت، بیروت، دار المشرق، 1992 م.
- اژدر، علیرضا، «ابن رشد و مسئله خداشناسی»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق، شماره 29، بهار 1385 ش.
- اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ترجمه محسن مؤیدی، تهران، سپهر، 1362 ش.
- ایجی، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد، کتاب المواقف، بیروت، دار الجیل، 1997 م.
- پاکتچی، احمد، «تفسیر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 15، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1387 ش.
- پیرهادی، محسن، و علی‌اله بداشتی، «نقد و بررسی کلام لفظی و کلام نفسی بر اساس حکمت متعالیه» فصلنامه حکمت اسراء، سال هفتم، شماره 2 (پیاپی 24)، تابستان 1394 ش.
- پیرهادی، محسن، و محمدرضا کریمی والا، «تبیین فلسفی کلام الهی از نظرگاه ملاصدرا»، پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)، سال دوازدهم، شماره 2 (پیاپی 24)، پاییز و زمستان 1393 ش.
- تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر، شرح المقاصد، بیروت، عالم الکتب، 1989 م.
- جوادی آملی، عبداللّٰه، تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم، تنظیم محمدحسین الهی‌زاده، قم، اسراء، 1398 ش.
- جوینی، امام‌الحرمین عبدالملک، کتاب الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد، بیروت، مؤسسة الکتب الثقافیه، 1992 م.
- حاجی‌اسماعیلی، محمدرضا، «بررسی رویکرد کلامی اشاعره و معتزله به چیستی کلام الهی»، الهیات تطبیقی، سال اول، شماره 2، تابستان 1389 ش.
- حسینی آلوسی بغدادی، شهاب‌الدین ابوالثناء محمود بن عبداللّٰه، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دمشق، دار الرسالة العالمیه، 2015 م.
- ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1381 ق.
- زرکان، محمدصالح، فخرالدین الرازی و آراؤه الکلامیة و الفلسفیه، بیروت، دار الفکر، 1963 م.
- سبحانی، جعفر، المتکلم و الصفات الخبریه، قم، مؤسسه امام صادق، 1382 ش.
- همو، بحوث فی الملل و النحل، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1420 ق.
- همو، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم، توحید، 1378 ش.
- سلمانی، پرویز، «تفسیر کبیر»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، 1382 ش.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دار المعرفه، 1998 م.
- صادقی رشتی، مرضیه، «فخر رازی و میراث سینوی در مسئله کلام الهی»، فصلنامه نقد و نظر، سال بیست و دوم، شماره 3 (پیاپی 87)، پاییز 1396 ش.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
- فخرالدین رازی، ابوعبداللّٰه محمد بن عمر، الاربعین فی اصول الدین، قاهره، مکتبة الکلیات الازهریه، 1986 م.
- همو، المسائل الخمسون فی اصول الدین، قاهره، مکتبة الکلیات الازهریه، 1989 م.
- همو، المطالب العالیة من العلم الالهی، بیروت، دار الکتب العربیه، 1987 م.
- همو، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420 ق.
- قائمی‌نیا، علیرضا، محمدرضا پورسینا، و شعبان نصرتی، «مفهوم‌سازی کلام الهی در قرآن بر اساس ارتباط‌شناسی و استعاره مفهومی»، فصلنامه ذهن، شماره 68، زمستان 1395 ش.
- کبیر، یحیی، و مهدی بلوکی، «معناشناسی کلام الهی از منظر علامه طباطبایی»، فصلنامه اندیشه‌های نوین دینی، شماره 38، پاییز 1393 ش.
- کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407 ق.
- ماتریدی، ابومنصور محمد بن محمد بن محمود، تأویلات اهل السنه (تفسیر الماتریدی)، بیروت، مؤسسة الرسالة ناشرون، 2004 م.
- همو، کتاب التوحید، بیروت، دار المشرق، 1986 م.
- معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، ترجمه علی خیاط و علی نصیری، قم، تمهید، 1390 ش.
- نصری، عبداللّٰه، و معصومه مرزبان، «تحلیل تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی درباره تکلم الهی»، دوفصلنامه اندیشه علامه طباطبایی، سال دوم، شماره 2، بهار و تابستان 1394 ش.
- نعمانی، شبلی، علم الکلام اور الکلام، کراچی، نفیس اکیدمی، 1979 م.
- نویهی، محمد خلیل، الوسیط فی عقائد الامام الماتریدی، عمان، دار النور المبین، 2018 م.
- همدانی اسدآبادی، قاضی عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسه، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 2014 م.
)