نویسندگان
1
دانش‌آموختۀ دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2
استاد، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
«خودآگاهی» یکی از مصادیق علم حضوری است. دو پرسش مهم معرفت‌شناختی در مورد این مصداق وجود دارد: اول این‌که آیا ما واقعیتی به نام «من» را وجدان می‌کنیم؟ دوم این‌که آیا این وجدان، خطاناپذیر است و واقعیت «من» را آن‌گونه که هست نشان می‌دهد یا ممکن است «وجدان من» مغایر «من عینی» باشد. دو نکتۀ نوآورانۀ اساسی در پاسخ به این دو مسئله وجود دارد که در مقالۀ پیشِ‌رو مدنظر قرار گرفته است. اول این‌که فیلسوفان مسلمان برای شناخت «من» سلسله مراتب قائل‌اند، به طوری که در این سلسله، ابتدایی‌ترین و بنیادی‌ترین چیزی که دربارۀ «من» وجدان می‌شود، همانا «درک‌کنندگی خویشتن» است. این رویکرد نقش مهمی در پاسخ به منکران وجدان «من خودآگاه» دارد. دوم این‌که از نگاه ایشان، یگانه روش بحث دربارۀ بنیادی‌ترین سطح شناخت «من» (درک‌کنندگی من) همانا توصیف وجدان خویشتن به کمک عقل توصیفی است. در چهارچوب این دو نکته می‌توان گفت که اولاً وجدان «من درک‌کننده» وجود دارد و ثانیاً فیلسوف مسلمان به‌عنوان یک مبناگرای عمیق، این وجدان را به‌مثابۀ یک «واقعیت» در نظر می‌گیرد و به سبب یگانگی وجدان و واقعیت، حکم به امتناع تخلف «معرفت وجدانی به من» از «واقعیت من» می‌کند. ضمناً یگانه دانستن «معرفت وجدانی به من» و «واقعیت من» ناشی از یک اعتبار صرف نیست، بلکه متکی به محتوای «وجدان من» (درک‌کنندگی من) است.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404ق). التعلیقات. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
- استیس، والتر ترنس. (1387ش). وجود و نظریۀ شناخت. ترجمۀ عزیزالله افشار. تهران: حکمت.
- اسعدی، حجت؛ حسینی شاهرودی، سید مرتضی. (1396ش). «خطاپذیری علم حضوری و مکاشفات عرفانی». پژوهش‌های عقلی نوین، 2(4)، 9-29. DOI: 22081/nir.2018.49696.1024
- اوریت، نیکلاس؛ فیشر، الیک. (1389ش). نگاهی انتقادی به معرفت‌شناسی جدید، (ترجمه و نقد حسن عبدی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- پی. پویمن، لوئیس. (1387ش). معرفت‌شناسی، (ترجمه و تحقیق رضا محمدزاده). تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
- تفتازانی، مسعود بن عمر. (1412ق). شرح المقاصد. قم: الشریف الرضی.
- حسین‌زاده، محمد. (1386ش). «خطاناپذیری شهود (نقض‌ها و پاسخ‌ها)». معرفت فلسفی، 4(3)، 167-206.
- حسین‌زاده، محمد. (1386ش). منابع معرفت. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- دشتکی، منصور بن محمد. (1382ش). إشراق هیاکل النور لکشف ظلمات شواکل الغرور. تهران: میراث مکتوب.
- رضازاده، رضا؛ امامی، طیبه. (1396ش). «سنخ‌شناسی خودآگاهی در فلسفۀ صدرایی». آینۀ معرفت، 17(1)، 1-16.
- سبزواری، هادی بن مهدی. (1369ش). شرح المنظومه، (تعلیقات حسن حسن‌زاده آملی). تهران: نشر ناب.
- سربخشی، محمد. (1394). «نگاهی به شبهات خطاناپذیری علم حضوری و پاسخ به آن‌ها». معرفت فلسفی، 13(2)، 75-100.
- سهروردی، یحیی بن حبش. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
- شهرزوری، محمد بن محمود. (1383ش). رسالة فی العلوم الطبیعیه (الشجرة الإلهیه). تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
- شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1368ش). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعه. قم: مکتبة المصطفوی.
- شیرازی، محمد بن ابراهیم. (بی‌تا). المبدأ و المعاد. بی‌جا: بی‌نا.
- شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1392ش). حکمة الإشراق، (تعلیقۀ ملاصدرا). تهران: صدرا.
- شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1375ش). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: حکمت.
- شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1363ش). مفاتیح‌الغیب. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی و انجمن اسلامی حکمت و فلسفۀ ایران.
- صدر، رضا. (1387ش). صحائف من الفلسفه، (تعلیقة علی شرح المنظومة للسبزواری). قم: بوستان کتاب.
- عسگری، احمد؛ بوجاری، حمیدرضا. (1398ش). «تأملی در معنا، مدلول و مبانی نظریۀ اشتداد علم حضوری نفس به ذاتش در حکمت متعالیه». آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 14(25)، 85-102.
- فیومرتون، ریچارد. (1390). معرفت‌شناسی، (ترجمۀ جلال پی‌کانی). تهران: حکمت.
- کاپلستون، فردریک چالرز. (1398ش). تاریخ فلسفۀ غرب، (ترجمۀ امیر جلال‌الدین اعلم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- لاندسمان، چالرز. (1390ش). درآمدی بر معرفت‌شناسی، (ترجمۀ مهدی مطهری). قم: نشر معارف.
- نجم‌آبادی، عیسی؛ دهباشی، مهدی. (1398ش). «آگاهی و خودآگاهی از منظر کانت و ملاصدرا». فصلنامۀ اندیشۀ دینی، 19(71)، 135-150. DOI: 22099/jrt.2019.32823.2065
)