نویسندگان
1
گروه معارف اسلامی ، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.
2
استادیار، گروه قرآن و حدیث، دانشکدۀ معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
3
دانشیار، گروه کلام و قرآن، دانشکدۀ علوم و معارف، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
4
استادیار، گروه معارف، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
عصمت پیامبران از مباحث بنیادین و تأثیرگذار در الهیات اسلامی است که ماهیت و گسترۀ آن از دیرباز محل اختلاف میان اندیشمندان و پیروان مذاهب اسلامی بوده است. به همین دلیل، از گذشته تاکنون آثار متعددی از سوی متکلمان و مفسران در این زمینه نگاشته شده و دیدگاه‌های گوناگونی مطرح گردیده است. با این حال، پرسش اساسی این است که آیا این آثار بر پایۀ رویکردی روشمند و منسجم سامان یافته‌اند یا خیر. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با مراجعه به منابع متعدد کتابخانه‌ای و با تمرکز بر یکی از روش‌های اساسی در مطالعات تفسیری، یعنی مبانی کلامی-تفسیری، به ارزیابی انتقادی این آثار می‌پردازد؛ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نگاشته‌های قرآنی مرتبط با عصمت انبیا با نقدهای متعددی در حوزۀ کلامی-تفسیری مواجه‌اند، از جمله: تفسیر متعصبانۀ متون، فقدان جامعیت در تحلیل‌های تطبیقی، اتکای افراطی بر تأویل و تحلیل‌های فلسفی، غفلت از قرائن ناپیوسته و غیرلفظی، بسنده‌کردن به ادلۀ عقلی کلی یا در مقابل، غفلت از استدلال‌های عقلی و اکتفا به ظواهر آیات.
قرآن کریم
نهجالبلاغه (ترجمۀ سید جعفر شهیدی)
آلوسی، محمود. (۱۴۰۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (۱۴۲۵ق). شرح العقیدة الأصفهانیة. بیروت: مکتبة العصریة.
ابن‌فارس، احمد. (۱۴۲۰ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الجیل.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۳۷۵). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (۱۳۹۸). شفاء العلیل فی مسائل القضاء و القدر و الحکمة و التعلیل. قاهره: دار التراث.
احمدی، سلمان. (۱۳۹۹). تبیین دلائل مفهوم عصمت با نگاهی به آیات قرآن. گفتمان وحی، ۱۱ (۱۷)، ۷۵-۹۵.
ایجی، عبدالرحمن بن احمد. (۱۳۲۵). شرح المواقف. مصر: مطبعة السعادة.
بهرامی، محمد. (۱۳۹۰). عصمت پیامبران در تفسیر من وحی القرآن. پژوهش‌های قرآنی، (۶۵-۶۶).
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۰۷ق). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
خوش‌رنگ، مجتبی، میرجلیلی، علی‌محمد، و شاهمرادی فریدونی، محمدمهدی. (۱۳۹۹). روش‌شناسی تفسیر آیات عصمت انبیا. الهیات قرآنی، (۱۰)، ۳۹-۶۲.
رازی، فخرالدین. (۱۴۰۹ق). عصمت الأنبیاء. بیروت: دار الکتب العلمیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۰۴ق). المفردات فی غریب القرآن. قم: دفتر نشر الکتاب.
رفتاری، قدسیه. (۱۳۹۹). بررسی تطبیقی عصمت انبیا قبل از بعثت از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی و فخر رازی. مطالعات تفسیر تطبیقی، (۱۰)، ۹۵-۱۱۲.
زبیدی، محمدمرتضی. (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس. لبنان: دار الفکر.
زمانیان، بهمن. (۱۴۰۳). حکمت متعالیه و مسئله معناداری و عدم معناداری در زندگی بشری. آموزه‌های فلسفه اسلامی، ۱۸ (۳۳)، ۱۳۱-۱۴۷.
زمخشری، جارالله. (1407). الکشاف. بیروت: دار الکتب العربی.
سبحانی، محمد. (۱۴۱۷ق). الهیات. قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).
سورآبادی، عتیق بن محمد. (1380). تفسیر سورآبادی. تهران: فرهنگ نشر نو.
سید قطب. (۱۴۱۲ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
سیوری، فاضل مقداد. (۱۳۹۶). اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة. تبریز: شفق.
شاه‌عبدالعظیمی، حسین. (1363). تفسیر اثنی عشری. تهران: میقات.
شبر، عبدالله. (1412). تفسیر القرآن الکریم. قم: دار الهجرة.
شیخ مفید، محمد بن نعمان. (۱۴۱۳ق). اوائل المقالات. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۹۸). الشواهد الربوبیة. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
طیب حسینی، سید محمود، جعفری، سید سجاد، و داداش‌نژاد، منصور. (۱۴۰۰). بررسی عصمت پیامبر (ص) در تفسیر جامع‌البیان و مجمع‌البیان. مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، ۹ (۱۶).
عبداللهی عابد، صمد، و بستان‌افروز، محمد. (۱۳۹۵). بررسی عصمت حضرت موسی از دیدگاه قرآن. احسن الحدیث، ۱ (۲).
علم‌الهدی، سید مرتضی. (۱۴۰۹). تنزیه الأنبیاء. بیروت: دار الاضواء.
غلامی، اصغر. (۱۳۸۹). عصمت خاتم پیامبران در نگاه برخی از مفسران، با توجه به آیه «سنقرئک فلا تنسی». مطالعات قرآن و حدیث سفینه، (۲۹)، ۵۱-۶۸.
فاریاب، محمدحسین، امامیفر، حمید. (۱۳۹۶). بررسی عصمت پیامبران از گناه در قرآن با محوریت دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان. پژوهش‌های اعتقادی و کلامی، ۷ (۲۶)، ۵۳-۷۶.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹). کتاب العین. قم: مؤسسة دار الهجرة.
فرقانی، محمدهادی، و جهرمی، محمد. (۱۴۰۰). خوانش انتقادی انگاره عالمان غیرشیعی از عصمت انبیا با تطبیق بر نصوص قرآن کریم. شبههپژوهی مطالعات قرآنی، ۳ (۱)، ۴۲-۷۸.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (۱۴۱۹). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (۱۳۸۰). القاموس المحیط. مشهد: شرازگان.
فیومی، احمد بن محمد. (۱۳۹۷). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. بیروت: المکتبة العلمیة.
قاضی عبدالجبار، ابوالحسن. (۱۳۸۴). شرح الأصول الخمسة. تهران: دار الکتب.
قراملکی، محمدحسن. (۱۳۸۲). کلام فلسفی. قم: وثوق.
کریمی، مصطفی، حاصلی ایرانشاهی، رحیم، و محمودی، مهدی. (۱۴۰۱). بررسی تطبیقی دیدگاه مفسران دربارۀ آیات ناظر به استغفار رسول اکرم (ص). مطالعات تفسیر تطبیقی، ۷ (۲).
محمدی ری‌شهری، محمد. (۱۳۷۵). فلسفه وحی و نبوت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
مظفری، مریم. (۱۴۰۱). بررسی دیدگاه مفسران فریقین دربارۀ عصمت حضرت سلیمان (ع) و پاسخ به شبهات آن. آلاء الرحمن، ۱ (۲).
منصوری، عباسعلی. (۱۳۸۹). دیدگاه ملاصدرا دربارۀ عصمت انبیا از گناه. اندیشه دینی، (۳۷). شیراز: دانشگاه شیراز.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین. (۱۳۷۱). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تهران: امیرکبیر.
میرباقری، محمدعلی، و نائینی، میرهادی. (۱۳۹۵). مردانی شبیه ما. بیجا: بینا.
نصیری، علی. (۱۳۸۵). نقش پیش‌فرض‌ها و مبانی کلامی در فهم و تفسیر آیات قرآن. اندیشۀ نوین دینی، ۲ (۵).
هاشمی تنکابنی، سید موسی. (1390). عصمت: ضرورت و آثار. قم: بوستان کتاب.
یوسفیان، حسن؛ شریفی، احمدحسین. (۱۳۸۸). پژوهشی در عصمت معصومان. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
)