آموزه‌های فلسفۀ اسلامی

تبیین چگونگی گذار از داده‌های حسی پراکنده به صورت‌های منسجم ادراکی، یکی از بحران‌های معرفت‌شناختی پارادایم عنصرگرای روان‌شناسی سدۀ نوزدهم بود. این بحران هم در ناکارآمدی مفروضات نظری آن، شامل فرضیه‌های ... بیشتر تبیین چگونگی گذار از داده‌های حسی پراکنده به صورت‌های منسجم ادراکی، یکی از بحران‌های معرفت‌شناختی پارادایم عنصرگرای روان‌شناسی سدۀ نوزدهم بود. این بحران هم در ناکارآمدی مفروضات نظری آن، شامل فرضیه‌های ثبات و موزاییکی و هم در ناتوانی عملی ارنست ماخ در تبیین پدیدۀ فرم آشکار شد. در تاریخ‌نگاری رایج، مقالۀ ۱۸۹۰ کریستین فون اهرنفلس دربارۀ کیفیات گشتالتی غالباً به‌منزلۀ راه‌حل این بحران و گام نخست گذار به کل‌گرایی تلقی می‌شود. این مقاله باتکیه‌بر افق سنت ذهن فعال و خوانش‌های انتقادی معاصر و در چارچوب بازخوانی تحلیلی-دیرینه‌شناسانه، این تلقی استاندارد را به چالش می‌کشد. استدلال اصلی آن است که راه‌حل اهرنفلس نه گسستی کامل از عنصرگرایی، بلکه اوج متناقض‌نمای درونی آن بود. تحلیل مفاهیم محوری او، به‌ویژه هستی‌شناسی دومرحله‌ای و وابستگی یک‌سویه، نشان می‌دهد که وی در منطق افزودنی اجزا به‌علاوۀ کیفیت متوقف می‌ماند و سازمان را به مؤلفه‌ای بیرونی و پسینی بدل می‌کند؛ توقفی که ریشه‌های آن را می‌توان در دوگانگی کیهان‌شناختی اهرنفلس و تلقی او از منشأ فرم نیز پی گرفت. این منطق در تقابل مستقیم با منطق تقدم کل بر جزء در گشتالت مکتب برلین (ورتهایمر و کافکا) قرار دارد. دستاورد پژوهش حاضر، تصحیح جایگاه تاریخی اهرنفلس به‌مثابۀ نقطۀ حدّی پارادایم قدیم و نه آغاز بی‌واسطۀ پارادایم جدید است. مهم‌تر از آن، این تحلیل خود مفهوم گذار را بازتعریف می‌کند؛ بدین معنا که آن را نه حرکتی ساده از جزء به کل، بلکه گذاری معرفت‌شناختی از دوگانگی افزودنی فرم و ماده به یگانگی ساختاری در سازمان‌دهی میدان ادراکی بازشناسی می‌کند.

بررسی نظریه حشر صدرالمتألهین در عرفان ابن عربی

مهدیه نزاکتی علی اصغری؛ سیدمرتضی حسینی شاهرودی؛ علیرضا کهنسال

دوره 14، شماره 25 ، دی 1398، ، صفحه 187-206

چکیده

ملاصدرا بر اساس مبانی اصالت وجود، وحدت تشکیکی و حرکت جوهری، و ابن عربی بر اساس وحدت وجود، قائل به حشر به معنای ظهور متمایز بواطن موجودات اعم از گیاه و حیوان و انسان در عالم قیامت و پس از مرگ در زمین بسیط ... بیشتر

بررسی مفهوم «من» و آگاهی از دیدگاه حکمت متعالیه و عصب‌شناسی

زهره سلحشور سفیدسنگی؛ محمدکاظم علمی سولا؛ علیرضا کهنسال؛ علی مقیمی

دوره 13، شماره 23 ، بهمن 1397، ، صفحه 71-92

چکیده

بحث آگاهی و «من» از مهم‌ترین مباحث تاریخ فلسفه است. ملاصدرا مانند سایر فلاسفۀ اسلامی، مفهوم «من» و آگاهی را به نفس نسبت می‌دهد. لکن وی بر خلاف فلاسفۀ پیشین سعی کرد تبیینی یگانه‌انگارانه از ... بیشتر بحث آگاهی و «من» از مهم‌ترین مباحث تاریخ فلسفه است. ملاصدرا مانند سایر فلاسفۀ اسلامی، مفهوم «من» و آگاهی را به نفس نسبت می‌دهد. لکن وی بر خلاف فلاسفۀ پیشین سعی کرد تبیینی یگانه‌انگارانه از رابطۀ نفس و بدن ارائه دهد تا مشکلی را که پیشینیان بر اساس تبیین دوگانه‌انگار از نفس و بدن داشتند، حل کند. از نظر وی، انسان را جوهری در حال حرکت است که از نحوۀ وجود ضعیف‌تری به نام بدن به نحوۀ قوی‌تری از وجود به نام نفس مجرد تبدیل می‌شود. این در حالی است که در علوم اعصاب، آگاهی را به مغز نسبت می‌دهند و معتقدند که «من» نیز از آگاهی به دست می‌آید. اما عصب‌شناسان هنوز توضیح کاملی دربارۀ چگونگی آگاهی ارائه نکرده‌اند. از این رو با استفاده از آسیب‌های مغزی که باعث تغییر و از دست دادن آگاهی می‌شود، نظریۀ خود را توجیه می‌کنند. لکن از آنجا که در حکمت متعالیه، نقش مغز در فرایند آگاهی انکار نشده است، این دلیل برای توجیه مادیت آگاهی کفایت نمی‌کند. طبق دیدگاه حکمت متعالیه، آگاهی را نمی‌توان صرفاً به ماده (مغز) نسبت داد، هرچند که فعل و انفعالات مغز، زمینه‌ساز آگاهی هستند. اما طبق این دیدگاه، آگاهی و «من» امر مجردی است که عامل وحدت‌دهندۀ ادراکات مختلف است و توانایی تجزیه و تحلیل و مقایسۀ این ادراکات را دارد، در حالی که در علوم اعصاب، در مورد چنین عاملی، تبیینی ارائه نشده است.

چیستی دهر و سرمد و نسبت آن دو با زمان

علیرضا کهنسال؛ معصومه عارفی

دوره 10، شماره 17 ، بهمن 1394، ، صفحه 125-148

چکیده

برخی فیلسوفان مسلمان دهر و سرمد را در مقابل زمان به کار برده‌اند. فلاسفه گاه در عباراتی مجمل که قابلیت حمل به جوانب مختلف را دارد، این دو اصطلاح را توضیح داده‌اند. از این رو، تفاسیر و تبیین‌هایی متفاوت ... بیشتر برخی فیلسوفان مسلمان دهر و سرمد را در مقابل زمان به کار برده‌اند. فلاسفه گاه در عباراتی مجمل که قابلیت حمل به جوانب مختلف را دارد، این دو اصطلاح را توضیح داده‌اند. از این رو، تفاسیر و تبیین‌هایی متفاوت دربارۀ سرمد، دهر و زمان گفته شده است. دهر و سرمد و نسبت این دو با زمان، یا به عبارت دیگر چگونگی تبیین عوالم هستی در قیاس با زمان، همواره در معرض چالش و تصادم آرای اندیشمندان مختلف اسلامی بوده است. در میان فلاسفۀ اسلامی ابن سینا و خصوصاً میرداماد سعی در تبیینی جامع در رابطه با دهر و سرمد و زمان و نسبت آن‌ها با هم داشته و این سه را سه وعاء وجودی متمایز که حاصل نسبت‌های ثابت به متغیر و ثابت به ثابت است، معرفی کرده‌اند. در مقابلِ آن‌ها فخر رازی به تبعِ افلاطون، زمان را جوهری باقی می‌داند که اگر مقارن امور حادث قرار نگیرد، دوام بدون تغیر احوال خواهد بود که همان دهر و سرمد است و اگر مقارن حدوث امور حادث قرار گیرد به سبب حصول این حوادث و تغیّر در نسب این اشیا زمان حاصل می‌شود. ابوالبرکات نیز با معرفی زمان به مقدار وجود و زمانمند دانستن هر موجودی، به نحوی در پی تبیین دهر و سرمد به شیوه‌ای زمانمند است. برخی متکلمان نیز دهر وسرمد را زمان موهوم دانسته‌اند. این مقاله در پیِ بررسی این منظرهای متفاوت است.

تأملی در برهان‌های عصمت امام

علیرضا کهنسال؛ نفیسه تحریرچی

دوره 9، شماره 15 ، بهمن 1393، ، صفحه 143-164

چکیده

مهم‌ترین صفت امام در فرهنگ تشیّع و بارزترین اختلاف اهل سنت با شیعه در صفات امام، عصمت امام است. برهان‌های فراوانی در اثبات عصمت امام ارائه شده و از سوی اهل سنت نیز به آن‌ها پاسخ داده شده است. در این پژوهش ... بیشتر

مفهوم خلأ و دلایل اثبات و ابطال آن

علیرضا کهنسال

دوره 8، شماره 13 ، بهمن 1392، ، صفحه 127-142

چکیده

بسیاری از مفاهیم طبیعیات کهن هنوز قابل پژوهش هستند. خلأ یکی از سه رأی مطرح (سطح، بعد مجرد، خلأ) در تبیین مکان نزد فلاسفه و متکلمان مسلمان است. خلأ از حیث معنا و وجود، ابهام دارد. عبارات گوناگون حکما و متکلمان ... بیشتر

نگرشی منطقی به برهان حفظ و نقل شرع

علیرضا کهنسال؛ نفیسه تحریرچی

دوره 7، شماره 11 ، بهمن 1391، ، صفحه 121-138

چکیده

احراز یقین در دین اسلام، مطلوب است. با توجه به اهمیت موضوع امامت و اینکه تنها استدلال‌های برهانی یقین‌آورند، در این پژوهش سعی شده است تا به تطبیق شرایط برهان در دلیل «حفظ و نقل شرع» که منتج به وجوب ... بیشتر

دوره 20 (1404)

دوره 19 (1403)

دوره 18 (1402)

دوره 17 (1401)

دوره 16 (1400)

دوره 15 (1399)

دوره 14 (1398)

دوره 13 (1397)

دوره 12 (1396)

دوره 11 (1395)

دوره 10 (1394)

دوره 9 (1393)

دوره 8 (1392)

دوره 7 (1391)

دوره 6 (1389)

دوره 5 (1388)

دوره 4 (1387)

دوره 3 (1386)

دوره 2 (1384)

دوره 1 (1381-1382)

نویسنده = علیرضا کهنسال

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده