نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• علی صغیری ¹
• مهدی افچنگی ²
• ابراهیم باغشنی ³

¹ دانشجوی دکتری، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.

² استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.

³ استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی شاهرود، شاهرود، ایران.

چکیده

مسئلۀ قابلیت ادراک در هوش مصنوعی (AI) یکی از چالش‌های بنیادین در تقاطع فلسفۀ ذهن و فنّاوری شناختی نوین است. این مقاله در پی نقد مبنای علم در سامانه‌های هوش مصنوعی بر پایۀ نظریۀ اتحاد عالم و معلوم در حکمت متعالیه است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-مقایسه‌ای و با تکیه بر مبانی فلسفۀ اسلامی، به بررسی مفهومی و انتقادی ماهیت علم در هوش مصنوعی و مقایسۀ آن با معرفت حضوری در حکمت صدرایی می‌پردازد. در نظریۀ اتحاد عالم و معلوم، علم نحوی از وجود است که مستلزم فاعلیت، تجرد نفس و حضور معلوم نزد عالم است، درحالی‌که هوش مصنوعی فقط داده‌ها را بدون آگاهی یا ادراک حضوری پردازش می‌کند. این تمایز نه‌تنها علم در AI را فاقد بنیاد وجودی و به‌منزلۀ شبه‌ادراک نشان می‌دهد، بلکه پیامدهایی معرفت‌شناختی و اخلاقی دارد. با توجه به تحلیل ارائه‌شده، سامانه‌های هوشمند ماشینی به دلیل نداشتن علم حضوری، فاقد ویژگی‌هایی چون نیت، قصد، و مسئولیت‌پذیری اخلاقی‌اند. بنابراین، مفاهیمی فقهی چون قصد و تعمد نیز که مبتنی بر فاعلیت آگاهانه‌اند، در مورد AI مصداق ندارند و نمی‌توان احکام انسانی را بر آن‌ها بار کرد.

کلیدواژه‌ها

• علم حضوری
• اتحاد عالم و معلوم
• هوش مصنوعی
• AI
• تجرد نفس
• حکمت متعالیه

موضوعات

• فلسفه اسلامی

عنوان مقاله [English]

A Critique of the Cognitive Capacity in Artificial Intelligence Based on the Theory of the Unity of the Knower and the Known in Transcendent Philosophy (al-Ḥikmat al-Mutaʿāliyah)

نویسندگان [English]

• Ali Saghiry ¹
• Mehdi Afchengi ²
• Ebrahim Baghshani ³

¹ PhD Candidate, Department of Islamic Theology, Go.C., Islamic Azad University, Gorgan, Iran

² Assistant Professor, Department of Islamic Theology, Go.C., Islamic Azad University, Gorgan, Iran

³ Assistant Professor, Department of Islamic Theology, Shahroud University of Medical Sciences, Shahroud. Iran

چکیده [English]

The question of cognitive capacity in Artificial Intelligence (AI) constitutes one of the fundamental challenges at the intersection of the philosophy of mind and modern cognitive technology. This article seeks to critique the foundation of knowledge (ʿilm) in AI systems based on the theory of the unity of the knower and the known (Ittiḥād al-ʿāqil wa al-Maʿqūl) in Transcendent Theosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah). Employing an analytical-comparative approach and relying on the principles of Islamic philosophy, the present research undertakes a conceptual and critical examination of the nature of knowledge in AI and its comparison with presential knowledge (al-ʿilm al-Ḥuḍūrī) in Ṣadrian philosophy. In the theory of the unity of the knower and the known, knowledge is a mode of existence that entails agency, the immateriality of the soul (Tajarrud al-Nafs), and the presence of the known to the knower, whereas AI merely processes data without awareness or presential perception. This distinction not only reveals that knowledge in AI lacks existential foundation and constitutes mere quasi-perception, but also carries epistemological and ethical implications. According to the presented analysis, machine intelligence systems, due to their lack of presential knowledge, are devoid of characteristics such as intention (Niyyah), purpose (Qaṣd), and moral responsibility. Consequently, jurisprudential concepts such as intent (Qaṣd) and deliberateness (Taʿammud), which are based on conscious agency, are not applicable to AI, and human legal and ethical judgments cannot be attributed to them.

کلیدواژه‌ها [English]

• Presential Knowledge (al-ʿilm al-Ḥuḍūrī)
• Unity of the Knower and the Known (Ittiḥād al-ʿāqil wa al-Maʿqūl)
• Artificial Intelligence (AI)
• Immateriality of the Soul (Tajarrud al-Nafs)
• Transcendent Theosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah)