نویسنده
دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گروه حکمت، فلسفه و منطق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
رابطۀ نفس با صور علمیه و تحلیل آن در حکمت اسلامی سابقه‌ای دیرینه دارد. این پژوهش درصدد بررسی نقش نفس در رابطه با صور علمیه در حکمت اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه صدرالمتألهین و علامه طباطبایی است. روش این مقاله تحلیلی - مقایسه‌ای با استفاده از متون اصلی و تفاسیر فلسفی است. صدرالمتألهین با احداث مبانی‌ای چون حرکت جوهری نفس، اصالت وجود و تجرد صور علمیه توانست اثبات کند نفس نسبت به صور جزئیه یعنی صورت‌های حسی و خیالی، مصدر است و این نفس است که صورت‌های جزئیه را ایجاد می‌کند و در صور عقلیه نقش نفس، مظهریت است. ملاصدرا با مصدر دانستن نفس در صورت‌های جزئیه، بسیاری از اشکالات باب وجود ذهنی را پاسخ می‌دهد و راه‌حل‌های فلسفی خود را مبتنی بر آن ارائه می‌کند. همچنین در این مقاله نشان داده‌ایم که فلاسفۀ متعددی از اندیشمندان متأخر از صدرالمتألهین در این مسئله تابع صدرالمتألهین بوده‌اند، اما علامه طباطبایی با توجه به تحلیل خاص خود دربارۀ ماهیت علم حصولی و با توجه به استحالۀ اتحاد قوه و فعل، نقش نفس را در تمام صور مظهریت دانسته است.
- آشتیانی، میرزا مهدی. (۱۳۵۲). تعلیقه بر شرح منظومه حکمت. تهران: سازمان چاپ دانشگاه.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴). الشفاء (طبیعیات) (تحقیق سعید زاید). قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۱). الإشارات و التنبیهات (تحقیق مجتبی زارعی). قم: بوستان کتاب.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات (تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه). تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- ابوالبرکات بغدادی، هبة‌الله. (۱۳۷۳). المعتبر فی الحکمة (تصحیح فتح‌علی اکبری). اصفهان: دانشگاه اصفهان.
- سبزواری، ملاهادی. (۱۳۸۴). شرح غرر الفرائد (قسمت امور عامه و جوهر و عرض با تعلیقات آملی و هیدجی و سبزواری) (تصحیح مهدی محقق و توشی‌هیکو ایزوتسو). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- سبزواری، هادی. (۱۴۱۳). شرح المنظومه (تصحیح حسن حسن‌زاده و تحقیق مسعود طالبی). تهران: ناب.
- صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد (تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۰). اسرار الآیات (تصحیح محمد خواجوی). تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.
- صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۵). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: حکمت.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۰). نهایة الحکمة. قم: جامعه مدرسین.
- قاسمیان، رضا. (۱۳۹۳). بررسی نقش فاعلیت نفس در فرایند ادراک نفس. حکمت اسراء، (۱۹)، ۶۳-۸۴.
- راستین، امیر و حسینی شاهرودی، سید مرتضی. (۱۳۹۹). فاعلیت یا قابلیت نفس در ادراک جزئیات و بررسی نتایج حاصل از پذیرش هریک در اندیشه صدرا. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۵(۲۶)، ۱۳۳-۱۵۶.
)