نویسندگان
1
دانشجوی دکتری، گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.
2
استاد، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.
,
نوع مقاله : علمی پژوهشی
چکیده
این پژوهش به بازخوانی انتقادی استعارۀ مفهومی «قفس» در بیت دهم قصیدۀ عینیه ابن‌سینا می‌پردازد. با وجود اجماع گسترده مفسران بر تفسیر «قفس» به‌مثابۀ بدن مادی، این تفسیر با جایگاه دوگانۀ بدن در نظام علم‌النفس سینوی که بدن را همزمان مُعین و مانع نفس می‌داند، ناسازگار بود. بنابراین، پرسش اصلی این تحقیق آن است که، با فرض این ناسازگاری، «قفس» در این بیت استعاره از چیست و چگونه می‌توان این تعارض ظاهری را حل کرد؟ دستاوردهای این پژوهش نشان می‌دهد که «قفس» نه بازنمای خود بدن، بلکه استعاره‌ای مفهومی از «مشغولیت نفس به بدن» و موانع معرفتی برآمده از این اشتغال است. این بازتعریف، با تحلیل نظام‌مند نگاشت‌های استعاری و با اتکا به خوانشی شبکه‌ای از آثار ابن‌سینا، ناسازگاری مذکور را مرتفع می‌سازد و امکان درکی هماهنگ‌تر از جایگاه بدن در اندیشۀ او فراهم می‌آورد. در نهایت با ردیابی خاستگاه این استعاره و مقایسۀ آن با سنت‌های فکری پیشین، این نتیجه حاصل می‌شود که خوانش حاضر نه تقلیدی از سنت‌های افلاطونی و نوافلاطونی، بلکه بازآفرینی خلاقانه و مبتنی بر دستگاه فلسفی مستقل ابنسیناست.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۱). مباحثات (تحقیق محسن بیدارفر). قم: انتشارات بیدار.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۳). رسالۀ نفس. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۵). الشفاء (طبیعیات). قم: انتشارات آیه الله مرعشی نجفی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۹۵۳). رسائل ابن‌سینا. استانبول: مطبعة ابراهیم خروز.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۲۰۰۷). احوال النفس. پاریس: دار بیبلیون.
- اقبال آشتیانی، عباس و رئوفیمهر، عباس. (۱۴۰۳). ترجمه و شرح قصیدۀ عینیۀ ابن‌سینا. تهران: نشر نور اشراق.
- جلالی، علیرضا. (۱۳۸۴الف). ساختار گنوسی قصیدۀ عینیۀ ابن‌سینا. هستی و شناخت، (۵۰)، ۸۵-۱۰۲.
- جلالی، علیرضا. (۱۳۸۴ب). مقایسۀ قصیدۀ عینیۀ ابن‌سینا با بیژن و منیژه فردوسی. هستی و شناخت، (۱۲)، ۸۲-۹۶.
- خاتمی، محمود. (۱۳۹۶). مدخل فلسفۀ تطبیقی. تهران: نشر علم.
- خادمی، عین‌الله، ابراهیمی، راحله، قنواتی، علی و اسحاقی‌نسب، اسماء. (۱۴۰۳). بررسی تعامل نفس و بدن در سیر کمال نفس از نظر ابن‌سینا با محوریت قصیدة عینیة. حکمت سینوی، ۱۱۶-۱۳۶.
- خلیف، فتحالله. (۱۹۷۴). ابن‌سینا و مذهبه فی النفس. بیروت: جامعة بیروت العربیة.
- سمیع‌زاده، رضا. (۱۳۹۰). پژوهشی پیرامون عینیة ابن‌سینا و نی نامه مولانا. لسان مبین، (۴)، ۴۴-۵۹.
- سیاووشی، صابره و قربانی، شهلا. (۱۳۹۷). سنجش محتوایی و ساختاری دو قصیدة عینیة ابن‌سینا و محمدرضا حکیمی. نقد ادبی و سبک‌شناسی.
- سیفی، محسن و لطفیمفرد نیاسری، فاطمه. (۱۳۹۱). بررسی تطبیقی دو قصیدۀ عرفانی عینیۀ ابن‌سینا و علی طریق ارم نسیب عریضه. (۸)، ۱۴۰-۱۵۸.
- عباس‌زاده، عباس و نبوینیا، مهدی. (۱۴۰۲). بررسی مهمترین براهین ابطال تناسخ و ضرورت استخدام مفهوم زمان در برهان صدرالمتألهین. حکمت صدرایی، ۱۱(۲)، ۹۹-۱۱۲.
- فتح‌اللهی، علی و نظری، علی. (۱۳۸۸). نمادانگاری قصیدۀ عینیۀ ابن‌سینا و بازتاب آن در اندیشۀ عارفان مسلمان. (۱۴)، ۱-۲۶.
- گدازگر، حسین. (۱۳۷۱). داستان های رمزی در اندیشۀ فلسفی ابن‌سینا. کیهان اندیشه، (۴۶)، ۸۶-۱۰۶.
- مختاری خویی، محمودی. (۱۴۰۳). افلاطون در سایۀ ارسطو؛ چرایی کمتوجهی به آثار افلاطون در نهضت ترجمه. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۲۳۹-۲۵۸.
- مقربی، نواب و حسامر فر، عبدالرزاق. (۱۳۹۳). پیله و پروانه: ارزیابی تطبیقی دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا در باب رابطۀ نفس و بدن. خردنامه صدرا، ۷۳-۸۶.
- Barnes, Jonathan. (1978). David Gallop translation, Plato: Phaedo. Canadian Journal of Philosophy, 8(2), 397-419.
- Corbin, Henry. (1954). Avicenna and the Visionary Recital. Princeton University Press.
- Cornelli, Gabriele. (2019). Separation of body and soul in Plato’s Phaedo: An unprecedented ontological operation in the affinity argument. In Psychology and ontology in Plato (pp. 23-31). Springer International Publishing.
- Dawson, Christopher. (2009). Understanding Europe. CUA Press.
- De Smet, Daniel. (2002). Avicenne et l’ismaélisme post-fatimide, selon la Risāla al-Mufīda fî īḍāḥ mulġaz al-Qaṣīda de ‘Alī b. Muḥammad b. al-Walīd. In Acts of the international colloquium Leuven-Louvain-la-Neuve (pp. 1-20). Leuven University Press.
- De Souza Pereira, Rodrigo Henrique. (2010). Avicena e a filosofia oriental: história de uma controvérsia. Revista de Filosofia Aurora, 22(30), 217-245.
- De Vaux, Carra. (1899). LA KASIDAH D’AVICENNE SUR L’ÂME. Journal Asiatique, 14(9), 157-173.
- De Vogel, Cornelia Johanna. (1988). Rethinking Plato and platonism (Vol. 92). Brill.
- Harris, Ronald Baine. (2002). Neoplatonism and Contemporary Thought: Part One (Vol. 1). SUNY Press.
- Hawi, Sami Shmays. (1974). Islamic Naturalism and Mysticism: A Philosophic Study of Ibn Tufayl’s Hayy Bin Yaqzan. Brill.
- Heath, Peter. (1992). Allegory and Philosophy in Avicenna (Ibn Sina) with a Translation of the Book of the Prophet Muhammad’s Ascent to Heaven. University of Pennsylvania Press.
- Kemal, Salim. (2012). The philosophical poetics of Alfarabi, Avicenna and Averroes: the Aristotelian reception. Routledge.
- Kovecses, Zoltan. (2010). Metaphor: A practical introduction. Oxford University Press.
- Kuhn, Thomas Samuel. (1969). The structure of scientific revolutions. University of Chicago Press.
- Lakoff, George and Johnson, Mark. (2008). Metaphors we live by. University of Chicago Press.
- Lawson, Todd. (2005). Reason and Inspiration in Islam: Theology, philosophy and Mysticism in Muslim thought. I. B. Tauris Publishers.
- Mayer, Toby and Madelung, Wilferd. (2015). Avicenna’s Allegory on the Soul: An Ismaili Interpretation. Bloomsbury Publishing.
- Nasr, Seyyed Hossein. (1993). An introduction to Islamic cosmological doctrines. SUNY Press.
- Nightingale, Andrea. (2021). Philosophy and religion in Plato’s dialogues. Cambridge University Press.
- Schwarz, Hans. (2000). Eschatology. Wm. B. Eerdmans Publishing.
- Slaveva-Griffin, Svetla. (2025). The Omnipresence of Plotinus’s One in Its Emanations.
- Stroumsa, Sarah. (1992). Avicenna’s Philosophical Stories: Aristotle’s Poetics Reinterpreted. Arabica, 39(2), 183-206.
- Turner, John Douglas. (2025). Sethian gnosticism and the Platonic tradition. Presses de l’Université Laval.
- Zoller, Coleen P. (2018). Plato and the body: Reconsidering Socratic asceticism. State University of New York Press.
-
)