آموزه‌های فلسفۀ اسلامی

هدف این پژوهش، واکاوی چالش «عاملیت اخلاقی» در هوش مصنوعی با تکیه بر مبانی «فطرت» در عرفان فلسفی آیت‌الله شاه‌آبادی است. در حالی که پارادایم‌های حاکم بر اخلاق هوش مصنوعی بر پایه‌های محاسباتی، ... بیشتر هدف این پژوهش، واکاوی چالش «عاملیت اخلاقی» در هوش مصنوعی با تکیه بر مبانی «فطرت» در عرفان فلسفی آیت‌الله شاه‌آبادی است. در حالی که پارادایم‌های حاکم بر اخلاق هوش مصنوعی بر پایه‌های محاسباتی، فایده‌گرا یا یادگیری تقویتی از بازخورد انسانی متمرکز هستند، این مقاله پرسشی بنیادین را مطرح می‌کند که آیا یک سیستم مصنوعی فاقد «فطرت» الهی، اساساً قابلیت درک و عاملیت اخلاقی حقیقی را دارد یا صرفاً به «شبیه‌سازی» اخلاق می‌پردازد؟. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی-توصیفی، ابتدا به تبیین مبانی نظریه فطرت به‌مثابۀ ریشۀ شهود اخلاقی در اندیشه آیت الله شاه‌آبادی می‌پردازد. یافته‌های بخش فلسفی نشان می‌دهد که عاملیت اخلاقی انسان بر پنج ارجاع شهودی شامل فطرت عالمه، عاشقه، کاشفه، حب راحت و آزادی استوار است که «علم حضوری» و «عشق ذاتی به کمال» را به موتور محرکه فعل اخلاقی بدل می‌کند. در مقابل، تحلیل بخش فنی حاکی از آن است که مدل‌های کنونی هوش مصنوعی به دلیل اتکا بر «تابع هدف» ریاضی، همبستگی‌های آماری و فقدان بدن‌مندی، فاقد زیرساخت مفهومی برای درک معنایی و شهود اخلاقی هستند . این مقاله با تحلیل تطبیقی استدلال می‌کند که هوش مصنوعی به دلیل فقدان آگاهی درونی و گرایش فطری، در بهترین حالت یک «عامل اخلاقی شبیه‌سازی‌شده» یا «طوطی تصادفی» است که تنها تصویر رفتار اخلاقی را بازتولید می‌کند. در نهایت، این تمایز بنیادین میان «اخلاق فطری» و «اخلاق الگوریتمی»، ضرورت بازتعریف هوش مصنوعی را به‌عنوان ابزاری خادم، و نه عاملی مستقل در حکمرانی تکنولوژی، ایجاب می‌کند.

تحلیل انتقادی انسان‌شناسی خودبنیاد نیچه بر اساس نظریه فطرت در الهیات اسلامی (با تأکید بر قرائت فلسفی علامه طباطبایی)

محمد حیدری فرد

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8065.1712

چکیده

انسان‌شناسی در اندیشه نیچه نقشی بنیادین دارد و مبنای بسیاری از آرای اخلاقی او را شکل می‌دهد. او با نفی مرجعیت الهی و انکار هرگونه ماهیت ثابت برای انسان، وی را موجودی می‌داند که باید خود، آفریننده معنا ... بیشتر

شرک ‏ به مثابه ظلم وجودی در دیدگاه ملاصدرا

عابدین درویش پور؛ محمد کرمی؛ حامده راستایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 20 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8257.1743

چکیده

توحید در اندیشه دینی، اساس کمال وجودی انسان است که با هماهنگ ساختن عقل و نفس، مسیر ‏شکوفایی استعدادهای انسانی را هموار می‌کند. در مقابل شرک، به عنوان «ظلم وجودی»، با تجزیه حقیقت ‏هستی، انسان ... بیشتر توحید در اندیشه دینی، اساس کمال وجودی انسان است که با هماهنگ ساختن عقل و نفس، مسیر ‏شکوفایی استعدادهای انسانی را هموار می‌کند. در مقابل شرک، به عنوان «ظلم وجودی»، با تجزیه حقیقت ‏هستی، انسان را دچار پراکندگی و غفلت از مبدأ مطلق می‌کند. در حالی که «شرک» غالباً گناهی اعتقادی ‏تلقی می‌شود، توصیف قرآنی آن به مثابه «ظلم عظیم» به ساحتی عمیق‌تر و وجودی اشاره دارد. این پژوهش ‏با هدف تبیین این بُعد هستی‌شناختی، استدلال می‌کند که شرک صرفاً یک خطای عبادی نیست، بلکه ‏‏«ظلمی وجودی» به نفس است که با تجزیه حقیقت و انحراف از فطرت توحیدی، مسیر کمال انسان را مسدود ‏می‌سازد. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی با اتکاء به مبانی حکمت متعالیه ملاصدرا، این مفهوم را از پنج ‏منظر هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، معرفت‌شناختی، کمال‌شناختی و اخلاقی-حقوقی واکاوی می‌کند. ‏یافته‌ها نشان می‌دهد که شرک با نشاندنِ موجودِ محدود در جایگاهِ وجودِ مطلق، به یک خطای بنیادین در ‏ساختار واقعیت منجر می‌شود که پیامدهای تکوینی آن، محرومیت از هدف آفرینش، زوال آرامش وجودی، ‏سلب قابلیت دریافت آمرزش الهی و سقوط کرامت انسانی است. در نهایت، این بازخوانی فلسفی-وجودی، افقی ‏تحلیلی برای مواجهه با چالش‌های انسان معاصر، از جمله بحران هویت و ازخودبیگانگی، ارائه می‌دهد‎.‎‏ ‏

نقش فطرت و وجدان در تحقق آزادی در اندیشۀ ملاصدرا و هایدگر

امین دهقانی؛ عباس جوارشکیان؛ جهانگیر مسعودی؛ سید مرتضی حسینی شاهرودی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، ، صفحه 39-84

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7265.1631

چکیده

مسئلۀ آزادی از مسائل پردامنه و زندۀ تمامی اعصار بوده و هست و کیفیت نگاه به حقیقت فلسفی آن از طرفی متفرع بر مبانی فلسفی فیلسوفان است و از طرفی هم خود متفرع بر مسائل فراوان دیگر فردی-اجتماعی می‌گردد. ملاصدرا ... بیشتر مسئلۀ آزادی از مسائل پردامنه و زندۀ تمامی اعصار بوده و هست و کیفیت نگاه به حقیقت فلسفی آن از طرفی متفرع بر مبانی فلسفی فیلسوفان است و از طرفی هم خود متفرع بر مسائل فراوان دیگر فردی-اجتماعی می‌گردد. ملاصدرا و هایدگر دو تن از فیلسوفان بسیار تأثیرگذار به شمار می‌روند که بر اساس مبانی فلسفی آنان، نگاه خاصی به آزادی شکل می‌گیرد. فطرت نزد صدرالمتألهین و وجدان نزد هایدگر متقدم از مهم‏‌ترین مؤلفه‌های این دو فیلسوف در ترسیم آزادی به شمار می‌رود. در این مقاله به‌صورت تحلیلی به نقش فطرت از منظر ملاصدرا در تحقق آزادی و نقش وجدان از منظر هایدگر متقدم در تحقق آزادی پرداخته، و به‌صورت تطبیقی به اشتراکات و افتراقات دیدگاه آنان ورود کرده‌ایم. با بررسی تطبیقی فطرت صدرایی و وجدان هایدگری در ساحت‌های چیستی، مبدأ، مقصد و محتوا، ناظر به نقش آن در تحقق آزادی، این نتیجه حاصل می‌شود که گرچه اشتراکاتی وجود دارد، اما دیدگاه ملاصدرا دارای انسجام و برتری در این امور است: یک) ارائۀ تصویر دقیق از مبدأ فطرت (بر اساس نظریۀ تجلی و وجود رابط)؛ دو) تبیین داشته‌های مشترک (دانشی و گرایشی) فطرت انسان‌ها؛ سه) ارائۀ تصویری جامع از ساحت‌های وجودی انسان (اخلاقی و عرفانی) و تناظر آن‎ها با مراتب آزادی؛ چهار) تبیین وجود حق‌تعالی به‌مثابۀ غایت انسان و غایت آزادی؛ پنج) ارائۀ برنامۀ عملی (شریعت) برای شکوفایی فطرت و تحقق آزادی.

تحلیل انتقادی نظریۀ سارتر دربارۀ فطرت و تبیین دیدگاه قرآنی

الهام اوستادی؛ حامد شریعتی نیاسر؛ سید محمدتقی شاکری

دوره 20، شماره 36 ، تیر 1404، ، صفحه 191-224

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7583.1659

چکیده

مسئلۀ سرشت انسان یکی از بنیادی‌ترین مباحث در حوزۀ انسان‌شناسی و علوم انسانی است. ژان پل سارتر، در چارچوب اگزیستانسیالیسم الحادی، هرگونه ماهیت ثابت برای انسان را نفی و بر خودآفرینی و اختیار مطلق انسان ... بیشتر مسئلۀ سرشت انسان یکی از بنیادی‌ترین مباحث در حوزۀ انسان‌شناسی و علوم انسانی است. ژان پل سارتر، در چارچوب اگزیستانسیالیسم الحادی، هرگونه ماهیت ثابت برای انسان را نفی و بر خودآفرینی و اختیار مطلق انسان تأکید می‌ورزد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل عقلانی و نقد دیدگاه سارتر دربارۀ «انکار سرشت انسانی» و تبیین پیامدهای آن بر اساس مبانی انسان‌شناسی اسلامی است. این تحقیق با روش توصیفی‎-‎تحلیلی و گردآوری کتابخانه‌ای داده‌ها به بررسی چالش‌های این رویکرد در حوزه‌های معرفت‌شناسی، اخلاق و هستی‌شناسی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انکار سرشت انسان، با مبانی انسان‌شناسی اسلامی در تضاد است و با واقعیت‌های روان‏شناختی و جامعه‌شناختی ناسازگار است و با چالش‌های جدی در حوزه‌های معرفت‌شناسی، اخلاق، انسان‌شناسی و هستی‌شناسی مواجه است. همچنین نفی سرشت انسانی پیامدهای منفی همچون پوچ‌گرایی، اضطراب وجودی و نسبی‌گرایی اخلاقی را در پی خواهد داشت و منجر به تقلیل کمال انسانی و نادیده گرفتن ابعاد معنوی وجود انسان خواهد شد. در مقابل، انسان‌شناسی اسلامی با تکیه بر مفهوم «فطرت»، ضمن صیانت از آزادی انسان، چارچوبی غایتمند برای تبیین گرایش‌های ذاتی بشر ارائه می‌دهد که مانع بحران معنا و نسبی‌گرایی اخلاقی شده و زمینه‌ای برای بومی‌سازی علوم انسانی فراهم می‌سازد.

بررسی تحلیلی رابطۀ حق و عدالت در تعالیم تمدنی امام رضا(ع)

رحمت‌اله کریم‌زاده؛ حسین فرزانه

دوره 18، شماره 33 ، دی 1402، ، صفحه 251-272

https://doi.org/10.30513/ipd.2024.6345.1551

چکیده

«حق» و «عدالت» از حقایقی‌اند که هر انسانی فطرتاً خواهان دستیابی به آنهاست. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی حقیقت حق و عدالت و رابطۀ آن دو با یکدیگر در پرتو تعالیم امام رضا(ع) پرداخته ... بیشتر

تحلیلی بر دیدگاه علامه طباطبایی و جوادی آملی در مسئله عالم ذرّ با تکیه بر مبانی ملاصدرا

فاطمه باقری نژاد؛ مرتضی مزگی نژاد

دوره 15، شماره 27 ، دی 1399، ، صفحه 23-46

https://doi.org/10.30513/ipd.2021.1298

چکیده

بحث درباره عالم ذر همواره با دو پرسشِ «عالم ذر چه جایگاهی در نظام هستی دارد؟» و «چرا هیچ انسانی این میثاق را به یاد نمی‌آورد؟» همراه بوده است. پاسخ‌های متعددی به این دو پرسش داده شده است که ... بیشتر

ادراک فطری از دیدگاه علامه طباطبایی(ره)

رضا اکبریان؛ غلامعلی مقدم

دوره 8، شماره 13 ، بهمن 1392، ، صفحه 79-98

چکیده

فطرت از مسائل مطرح در هستی‌شناسی فلسفی و مبنای جهت‌گیری انسان در ادراک و گرایش اوست و اثبات یا انکار آن آثار و لوازم وجودی و معرفتی زیادی در پی دارد. در تبیین ادراکات فطری، گستره و آثار آن، دیدگاه‌های ... بیشتر فطرت از مسائل مطرح در هستی‌شناسی فلسفی و مبنای جهت‌گیری انسان در ادراک و گرایش اوست و اثبات یا انکار آن آثار و لوازم وجودی و معرفتی زیادی در پی دارد. در تبیین ادراکات فطری، گستره و آثار آن، دیدگاه‌های مختلفی ارائه شده است؛ عده‌ای ادراکات و گرایش‌های فطری را به طور کلی انکار کرده و عده‌ای آن را پذیرفته‌اند. در میان معتقدان نیز تبیین یکسانی از فطرت موجود نیست. در این مقاله دیدگاه خاص علامه طباطبایی در وجودشناسیِ ادراک فطری، مبانی فلسفی و آثار آن را از دیدگاه ایشان تبیین کرده و نشان داده‌ایم که وی بر اساس مبانی و نگرش خاص فلسفی خود، دیدگاهی نو در این باره عرضه داشته و ادراک فطری را به نحو وجودیِ محض، متفاوت با سایر سیستم‌های رایج فلسفی و بدون نیاز به مبانی آن‌ها تبیین کرده است. در جانب سلبی، معنای فطرت نه عقل‌گراییِ مطلق به معنای ادراکات ذاتی فطری است که در فلسفۀ دکارت آمده، و نه اومانیسم مطلق به معنای خالی بودن ذات انسان از هرگونه جهت‌گیری گرایشی و ادراکی. از حیث اثباتی نیز ادراک وجود مقیّد خود است که عین تعلّق و ربط و وابستگی به وجود مطلق است و انسان به محض ادراک وجود مقیّد خود، به تقدّم وجودِ مطلق در دار هستی و آثار گسترده ـ و البته دارای مراتبِ این ادراک‌ـ اعتراف می‌کند.

فطرت و نقش آن در معرفت‌شناسی

حسین غفاری؛ غلامعلی مقدم

دوره 6، شماره 9 ، بهمن 1389، ، صفحه 97-120

چکیده

مسئلة معلومات و گرایشات پیشین آدمی، مسئله‌ای مهم در انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی فلسفی است که در میان اندیشمندان شرق و غرب مطرح بوده است. عده‌ای وجود این ادراکات را در انسان پذیرفته و عده‌ای آن را به ... بیشتر

دوره 20 (1404)

دوره 19 (1403)

دوره 18 (1402)

دوره 17 (1401)

دوره 16 (1400)

دوره 15 (1399)

دوره 14 (1398)

دوره 13 (1397)

دوره 12 (1396)

دوره 11 (1395)

دوره 10 (1394)

دوره 9 (1393)

دوره 8 (1392)

دوره 7 (1391)

دوره 6 (1389)

دوره 5 (1388)

دوره 4 (1387)

دوره 3 (1386)

دوره 2 (1384)

دوره 1 (1381-1382)

کلیدواژه‌ها = فطرت

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده