آموزه‌های فلسفۀ اسلامی

انسان‌شناسی در اندیشه نیچه نقشی بنیادین دارد و مبنای بسیاری از آرای اخلاقی او را شکل می‌دهد. او با نفی مرجعیت الهی و انکار هرگونه ماهیت ثابت برای انسان، وی را موجودی می‌داند که باید خود، آفریننده معنا ... بیشتر

بازخوانی تحلیلی-نظری مؤلفه‌های انسان‌شناسی آقانورالدین عراقی و تطبیق اجمالی آن بر مبانی حکمت متعالیه

سعید فامیل دردشتی؛ مهرداد حسن بیگی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، ، صفحه 179-208

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7692.1667

چکیده

سید نورالدین اراکی، معروف به آقانورالدین عراقی، از علمای نامی معاصر به شمار می‌رود که با وجود تبحر تام در حوزۀ «فقه و اصول» و «تفسیر قرآن»، در زمینۀ «علوم عقلی» نیز شخصیتی صاحب‌نظر محسوب ... بیشتر سید نورالدین اراکی، معروف به آقانورالدین عراقی، از علمای نامی معاصر به شمار می‌رود که با وجود تبحر تام در حوزۀ «فقه و اصول» و «تفسیر قرآن»، در زمینۀ «علوم عقلی» نیز شخصیتی صاحب‌نظر محسوب می‌شود. در این تحقیق، نگارندگان با روش توصیفی-تحلیلی به‌دنبال استخراج و تبیین آراء و نظریات این شخصیت برجسته در حوزۀ «انسان‌شناسی» و تطبیق اجمالی این نظریات بر مبانی حکمت متعالیه هستند. از مهم‌‏ترین مؤلفه‌های انسان‌شناسی عراقی می‌توان به مواردی نظیر «باور به امر قدسی ملاک عقلانیت انسان»، «وجود انسان به‌مثابۀ عالم صغیر مطابق با وجود عالم کبیر»، «نفس انسان به‌مثابۀ حقیقتی سیار و شونده»، «بدن عنصری و فوق روح دو مرتبۀ ادنی و اعلای نفس انسانی»، «وصول به خداوند غایت و کمال نهایی نفس انسانی»، «هماهنگی میان عمل و شاکلۀ وجودی انسان»، «ایمان عامل اصلی قوت و استکمال نفس انسانی» و «رفع انانیت حکمت وضع مناسک شرعی» اشاره نمود. تطبیق اجمالی مؤلفه‌های مذکور بر مبانی حکمت متعالیه مبیّن این حقیقت است که این مؤلفه‌ها با برخی از مبانی بنیادین حکمت متعالیه نظیر «ضرورت ازلی و عدم تناهی واجب‌تعالی»، «کل الکمال بودن واجب‌تعالی و مظاهر او»، «حرکت جوهری نفس»، «حقیقت واحد بودن نفس و بدن»، «اتحاد علم و عالم و معلوم» و «تعاکس احکام میان نفس و بدن» قابل تطبیق و تفسیر است. هدف از تطبیق مذکور تبیین استفاده‌ای است که مرحوم عراقی در قامت یک «فقیه» و «مفسر» برجسته از ظرفیت‌های حکمت متعالیه کرده است، که این تبیین خود شاهدی بر تعالی حکمت صدرایی به‌واسطۀ رنگ و بوی دینی و قرآنی آن است.

تحلیل انتقادی نظریۀ سارتر دربارۀ فطرت و تبیین دیدگاه قرآنی

الهام اوستادی؛ حامد شریعتی نیاسر؛ سید محمدتقی شاکری

دوره 20، شماره 36 ، تیر 1404، ، صفحه 191-224

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7583.1659

چکیده

مسئلۀ سرشت انسان یکی از بنیادی‌ترین مباحث در حوزۀ انسان‌شناسی و علوم انسانی است. ژان پل سارتر، در چارچوب اگزیستانسیالیسم الحادی، هرگونه ماهیت ثابت برای انسان را نفی و بر خودآفرینی و اختیار مطلق انسان ... بیشتر مسئلۀ سرشت انسان یکی از بنیادی‌ترین مباحث در حوزۀ انسان‌شناسی و علوم انسانی است. ژان پل سارتر، در چارچوب اگزیستانسیالیسم الحادی، هرگونه ماهیت ثابت برای انسان را نفی و بر خودآفرینی و اختیار مطلق انسان تأکید می‌ورزد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل عقلانی و نقد دیدگاه سارتر دربارۀ «انکار سرشت انسانی» و تبیین پیامدهای آن بر اساس مبانی انسان‌شناسی اسلامی است. این تحقیق با روش توصیفی‎-‎تحلیلی و گردآوری کتابخانه‌ای داده‌ها به بررسی چالش‌های این رویکرد در حوزه‌های معرفت‌شناسی، اخلاق و هستی‌شناسی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انکار سرشت انسان، با مبانی انسان‌شناسی اسلامی در تضاد است و با واقعیت‌های روان‏شناختی و جامعه‌شناختی ناسازگار است و با چالش‌های جدی در حوزه‌های معرفت‌شناسی، اخلاق، انسان‌شناسی و هستی‌شناسی مواجه است. همچنین نفی سرشت انسانی پیامدهای منفی همچون پوچ‌گرایی، اضطراب وجودی و نسبی‌گرایی اخلاقی را در پی خواهد داشت و منجر به تقلیل کمال انسانی و نادیده گرفتن ابعاد معنوی وجود انسان خواهد شد. در مقابل، انسان‌شناسی اسلامی با تکیه بر مفهوم «فطرت»، ضمن صیانت از آزادی انسان، چارچوبی غایتمند برای تبیین گرایش‌های ذاتی بشر ارائه می‌دهد که مانع بحران معنا و نسبی‌گرایی اخلاقی شده و زمینه‌ای برای بومی‌سازی علوم انسانی فراهم می‌سازد.

نظریۀ انسانِ طیفی؛ دربارۀ کیفیت انتزاع تنوع‌انگاری انسان از اصالت وجود و تشکیک وجود

محمدجواد رضائی؛ محمدجواد عنایتی راد

دوره 19، شماره 34 ، تیر 1403، ، صفحه 53-78

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.6765.1588

چکیده

حقیقت انسان، بر اساس نظریه‌‌های اصالت وجود و تشکیک وجود، در تعاریف جبری و معین فلسفی‌ـ‌منطقی محدود نمی‌شود. انسان در حکمت متعالیه موجودی طیفی‌‌-احتمالی است که در مسیر تکامل، توانایی فعلیت‌بخشی ... بیشتر حقیقت انسان، بر اساس نظریه‌‌های اصالت وجود و تشکیک وجود، در تعاریف جبری و معین فلسفی‌ـ‌منطقی محدود نمی‌شود. انسان در حکمت متعالیه موجودی طیفی‌‌-احتمالی است که در مسیر تکامل، توانایی فعلیت‌بخشی به تمامی استعدادها و ساحات بالقوۀ وجودی خود را دارد. انسان با قرارگیری در موقعیت‌های متنوع وجودی، تعیّن و حد متناسب با همان موقعیت را تجربه می‌کند. این موقعیت‌ها بر پایۀ کنش‌، حرکت‌ و طبقه‌بندی هویتی و وجودیِ او متفاوت هستند؛ ازاین‌رو، تعاریفی مانند «حیوان ناطق» در حکمت متعالیه نمودی ندارند. انسان بر اساس مدل زیستِ طیفی، موجودی متنوع است که در طبقات وجودی سیلان دارد. پرسش این پژوهش، با تکیه بر اصول اصالت وجود و تشکیک وجود، این است: انسان طیفی چیست و چگونه می‌توان کیفیت انتزاع تنوع‌انگاری انسان را بر اساس این مبادی تبیین کرد؟ روش پژوهش توصیفی - ‌تحلیلی است و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، به تبیین فلسفی نظریۀ انسان طیفی می‌پردازد. در این چارچوب، نشان داده می‌شود که چگونه اصول «اصالت وجود» و «تشکیک وجود» امکان صورت‌بندی انسان به‌مثابۀ موجودی طیفی را در انسان‌‌شناسی صدرایی فراهم می‌سازند. در این پژوهش، برای ارتقای سطح کیفی فهم، از الگوهای مفهومی، گزاره‌ها و نمادهای منطق ریاضی استفاده شده است.

امتداد مبانی فلسفی انسان‌شناختی در تحول علوم انسانی بر اساس منظومۀ فکری امام خمینی

امین دهقانی؛ عبدالحسین خسروپناه

دوره 18، شماره 33 ، دی 1402، ، صفحه 77-105

https://doi.org/10.30513/ipd.2024.5987.1514

چکیده

مبانی انسان‌شناسی، مرکز ثقل علوم انسانی است. مطالعه در این ساحت پیش‌نیاز هر گونه نظریه‏‌پردازی و تحول در علوم انسانی به شمار می‌‏آید. امام خمینی به‌عنوان یک متفکر برجسته و تأثیرگذار اجتماعی، دارای ... بیشتر

تبیین کرامت انسان بر پایۀ انسان‌شناسی فیلسوفان مسلمان

سید عبدالرئوف افضلی

دوره 18، شماره 32 ، تیر 1402، ، صفحه 73-93

https://doi.org/10.30513/ipd.2024.5815.1498

چکیده

تردیدی نیست که انسان موجودی دارای کرامت است، اما دربارۀ این‌که کرامت چیست و خاستگاه آن کدام است، اختلاف نظر وجود دارد. برخی از موقعیت اجتماعی افراد به‌عنوان کرامت یا خاستگاه آن یاد کرده‌اند و کسانی ... بیشتر تردیدی نیست که انسان موجودی دارای کرامت است، اما دربارۀ این‌که کرامت چیست و خاستگاه آن کدام است، اختلاف نظر وجود دارد. برخی از موقعیت اجتماعی افراد به‌عنوان کرامت یا خاستگاه آن یاد کرده‌اند و کسانی از تشبه به خداوند یا برخورداری از عقل سخن به میان آورده‌اند. بر پایۀ آموزه‌های فلسفۀ اسلامی مفهوم کرامت از نوع معقول ثانی فلسفی و منشأ انتزاع آن ظرفیت‌های نفس ناطقه است. سؤال این است که آیا نفس ناطقه ظرفیت‌های لازم برای انتزاع کرامت را داراست و آن ظرفیت‌ها کدام است؟ در این نوشتار به شیوۀ تحلیلی توصیفی نشان دادیم که نفس ناطقه از چشم‌انداز فلسفۀ اسلامی دارای ظرفیت‌های فوق‌العاده پیچیده است و علاوه بر داشتن ظرفیت‌های نباتی و حیوانی، ظرفیت‌های دیگری نیز دارد که او را در مسیر فرشته شدن یاری می‌رساند. این ظرفیت‌ها باعث شده است که فیلسوفان مسلمان در جای‌جای آثار خود انسان را به کرامت و مانند آن توصیف کنند. از منظر فلسفۀ اسلامی اولاً انسان دارای کرامت است. ثانیاً خاستگاه کرامت مجموع ظرفیت‌های نفس ناطقه است. ثالثاً کرامت امری ذاتی و عمومی است. رابعاً کرامت مقول به تشکیک است و در همۀ موارد به یک میزان صدق نمی‌کند. آشنایی با عواملی که باعث تقویت کرامت انسانی می‌گردد و همچنین آشنایی با چالش‌ها و موانع کرامت انسانی از دیگر نتایج این نوشتار به حساب می‌آید.

وحدت قرآن و برهان در تبیین «تجسم اعمال» بر اساس هندسه فکری علامه جوادی آملی

امین دهقانی

دوره 17، شماره 30 ، تیر 1401، ، صفحه 149-190

https://doi.org/10.30513/ipd.2023.4302.1358

چکیده

معادشناسی و انسان‌شناسی، نقشی تعیین‌کننده در سعادت انسان دارد که اگر مبتنی بر نقل وحیانی و عقل برهانی باشد، می‌تواند زمینه‌ساز سعادت انسان و دوری وی از شقاوت گردد. از مهم‌ترین مسائل این دو عرصه، تجسم ... بیشتر معادشناسی و انسان‌شناسی، نقشی تعیین‌کننده در سعادت انسان دارد که اگر مبتنی بر نقل وحیانی و عقل برهانی باشد، می‌تواند زمینه‌ساز سعادت انسان و دوری وی از شقاوت گردد. از مهم‌ترین مسائل این دو عرصه، تجسم اعمال است. تجسم اعمال به معنای به شکل درآمدن عقاید، اخلاق، اوصاف، ملکات، اراده، افعال و آثار انسان و صیرورت آدمی به همان وزان است. در واقع، انسان با این امور حقیقت خود را می‌سازد و با همان هم محشور می‌شود. در این مقاله، به این مسئله بر اساس آراء و اندیشه‌های آیةاللّٰه جوادی آملی پرداخته می‌شود. ایشان در جایگاه مفسری توانمند و فیلسوفی متضلع، در زمینه تجسم اعمال با استفاده از وحی قرآنی و مبانی رصین حکمت متعالیه، به تبیین این مسئله می‌پردازد. در این مقاله با پرداختن به برخی اصول و امهات مقتبس از آراء وی، به ترسیم حقیقت تجسم اعمال پرداخته می‌شود، که با اقامه این مبانی و استخراج فروعات آن‌ها، نقاب از چهره مسئله تجسم اعمال به کنار رفته و از این رو تفسیری عمیق از حقایق معاد و حشر انسان‌ها مبرهن می‌گردد و بسیاری از شبهات عرصه مهمِ معاد و حشر و قیامت و کیفیت پاداش اعمال، پاسخ خود را نقد می‌یابند و طنین روح‌نواز پیوند وحی و عقل در فضای اندیشه ناب اسلام شیعی نواخته می‌شود، که در صورت رسیدن آن به گوش هر مستمعی در هر جای جهان، اقناع نفوس عامه و خضوع دانشمندان صادق را در پی خواهد داشت. از آنجا که تجسم اخلاق از مصادیق بارز تجسم اعمال به حساب می‌آید، در بخش پایانی از آن برای اثبات واقع‌گرایی اخلاقی و عام‌گرایی اخلاقی استفاده شده است.

بررسی تطبیقی فناء فی اللّٰه از منظر ابن سینا، سهروردی و ملاصدرا

امین دهقانی؛ حسن معلمی؛ مسعود اسماعیلی

دوره 16، شماره 28 ، تیر 1400، ، صفحه 111-139

https://doi.org/10.30513/ipd.2021.2697.1224

چکیده

یکی از مهم‌ترین و بنیادی‌ترین مسائل در حیطۀ قوس صعود، مباحث مربوط به انتهای قوس صعود و مسئله فناء فی اللّٰه است. در مقاله پیش رو به بررسی تطبیقی این مسئله از منظر سردمداران سه مکتب مهم فلسفه اسلامی یعنی ... بیشتر

چیستی نفس و رابطۀ آن با بدن از دیدگاه سهروردی و کانت

سیدمرتضی حسینی شاهرودی

دوره 6، شماره 9 ، بهمن 1389، ، صفحه 3-38

چکیده

فلسفة نفس، امروزه یکی از زیرمجموعه‌های حوزة فلسفه به شمار می‌رود و فیلسوفان بزرگ شرق و غرب به تحلیل و تبیین آن پرداخته و آثار بسیاری دربارة آن پدید آورده‌اند. در میان پیشینیان، اگرچه فیلسوفانی چون افلاطون ... بیشتر فلسفة نفس، امروزه یکی از زیرمجموعه‌های حوزة فلسفه به شمار می‌رود و فیلسوفان بزرگ شرق و غرب به تحلیل و تبیین آن پرداخته و آثار بسیاری دربارة آن پدید آورده‌اند. در میان پیشینیان، اگرچه فیلسوفانی چون افلاطون و ارسطو دربارة روان[1] بحث کرده‌اند نه دربارة نفس، ولی هر یک از فیلسوفان بزرگ پس از آنها، خواه شارح فلسفة آنها باشند و خواه منتقد آن، به ویژه ابن سینا، ملاصدرا، سهروردی، دکارت، هابز،[2] لاک، برکلی،[3] هیوم و کانت مباحث متنوعی را دربارة نفس مطرح کرده‌اند. با همة این احوال، مسئلة مشهور نفس ـ بدن، در مغرب‌زمین از دکارت آغاز شد و هنوز ادامه دارد. در این نوشتار دیدگاه سهروردی و کانت که هر کدام از مشاهیر فیلسوفانِ عصر خود تا دورة کنونی هستند به همراه مقایسة آنها با یکدیگر و نیز با دیگر صاحب‌نظران، مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت مسئله وقتی آشکارتر می‌شود که دیدگاه آن دو را دربارة اصالت ماهیت از نظر دور نداریم. آنها علی‌رغم اشتراک در این دیدگاه، که به همانندی در مسائلی چون تشخص، خودآگاهی، اراده، وحدت، بساطت، نفی عینیّت جوهر با نفس، بقا و مانند آن انجامیده است، در مسائل دیگری چون نفی ارتباط تمایز تصوری دو چیز با تمایز عینی آنها، عدم انحصار نفس به جوهر متفکر، انّیت محض بودن نفس، معرفت عقلی، ادراک حضوری، آگاهی نفس به جهان بیرون، وضوح و ابهام ادراکات نفسانی، به نتایج متفاوتی دست یافته‌اند که به تفصیل مورد بحث قرار خواهد گرفت.[1]. Psyche.[2]. Hobbes.[3]. Berkeley.

دوره 20 (1404)

دوره 19 (1403)

دوره 18 (1402)

دوره 17 (1401)

دوره 16 (1400)

دوره 15 (1399)

دوره 14 (1398)

دوره 13 (1397)

دوره 12 (1396)

دوره 11 (1395)

دوره 10 (1394)

دوره 9 (1393)

دوره 8 (1392)

دوره 7 (1391)

دوره 6 (1389)

دوره 5 (1388)

دوره 4 (1387)

دوره 3 (1386)

دوره 2 (1384)

دوره 1 (1381-1382)

کلیدواژه‌ها = انسان‌شناسی

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده