آموزه‌های فلسفۀ اسلامی

علمی پژوهشی

تجلی اسماء الهی در سورۀ یوسف (ع) از منظر فصّ یوسفی؛ الگویی برای انسان کامل

فاطمه‌سادات (مهناز) توکلی؛ فاطمه عابدینی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 7-38

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7592.1662

چکیده

فصّ یوسفی ابن‌عربی از بخش‌های ممتاز فصوص الحکم محسوب می‌شود که در آن حکمت نوری به حضرت یوسف (ع) نسبت داده شده است. ابن‌عربی در این فص، با تکیه بر مبانی هستی‌شناسی وحدت وجود و نظریۀ تجلی، داستان یوسف ... بیشتر فصّ یوسفی ابن‌عربی از بخش‌های ممتاز فصوص الحکم محسوب می‌شود که در آن حکمت نوری به حضرت یوسف (ع) نسبت داده شده است. ابن‌عربی در این فص، با تکیه بر مبانی هستی‌شناسی وحدت وجود و نظریۀ تجلی، داستان یوسف را نه صرفاً روایتی تاریخی، بلکه تمثیلی از سیر روح انسانی از ظلمت به نور، از صورت به معنا و از کثرت به وحدت می‌داند. در این تفسیر، حضرت یوسف مظهر اسماء جمالی و نوری خداوند همچون النور، المصور، العلیم، الجمیل، الحکیم و الحق است؛ زیرا در او هم علم تأویل رؤیا و هم جمال و نورانیت ذاتی جمع شده است. ابن‌عربی از طریق حکمت نوری، رابطۀ میان عالم مثال، خیال و علم تعبیر را تبیین و نشان می‌دهد که یوسف، به‌عنوان انسان کامل، آینه‌ای است که در آن اسماء الهی در مراتب مختلف ظهور می‌یابند. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و بر اساس متن فصّ یوسفی و شرح بزرگانی چون جندی، قیصری، خوارزمی، پارسا و دیگر شارحان بر این فص، به تحلیل جلوه‌های اسمائی و معنای رمزی سیر یوسفی پرداخته و برمبنای آن الگوی انسان کامل یوسفی را ارائه نموده است. از جمله نتایج پژوهش آنکه فصّ یوسفی، نظامی از معرفت نوری و تأویلی را تصویر می‌کند که در آن علم و جمال، خیال و حقیقت و ظاهر و باطن در پرتو تجلی اسماء الهی مانند نور، حکیم، مصور، علیم، جمیل، ولی، ظاهر، باطن و اسماء دیگر به وحدت می‌رسند، و با تمرکز بر این نکتۀ بدیع، الگوی انسان کامل یوسفی به مخاطب معرفی می‌شود.

علمی پژوهشی

نقش فطرت و وجدان در تحقق آزادی در اندیشۀ ملاصدرا و هایدگر

امین دهقانی؛ عباس جوارشکیان؛ جهانگیر مسعودی؛ سید مرتضی حسینی شاهرودی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 39-84

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7265.1631

چکیده

مسئلۀ آزادی از مسائل پردامنه و زندۀ تمامی اعصار بوده و هست و کیفیت نگاه به حقیقت فلسفی آن از طرفی متفرع بر مبانی فلسفی فیلسوفان است و از طرفی هم خود متفرع بر مسائل فراوان دیگر فردی-اجتماعی می‌گردد. ملاصدرا ... بیشتر مسئلۀ آزادی از مسائل پردامنه و زندۀ تمامی اعصار بوده و هست و کیفیت نگاه به حقیقت فلسفی آن از طرفی متفرع بر مبانی فلسفی فیلسوفان است و از طرفی هم خود متفرع بر مسائل فراوان دیگر فردی-اجتماعی می‌گردد. ملاصدرا و هایدگر دو تن از فیلسوفان بسیار تأثیرگذار به شمار می‌روند که بر اساس مبانی فلسفی آنان، نگاه خاصی به آزادی شکل می‌گیرد. فطرت نزد صدرالمتألهین و وجدان نزد هایدگر متقدم از مهم‏‌ترین مؤلفه‌های این دو فیلسوف در ترسیم آزادی به شمار می‌رود. در این مقاله به‌صورت تحلیلی به نقش فطرت از منظر ملاصدرا در تحقق آزادی و نقش وجدان از منظر هایدگر متقدم در تحقق آزادی پرداخته، و به‌صورت تطبیقی به اشتراکات و افتراقات دیدگاه آنان ورود کرده‌ایم. با بررسی تطبیقی فطرت صدرایی و وجدان هایدگری در ساحت‌های چیستی، مبدأ، مقصد و محتوا، ناظر به نقش آن در تحقق آزادی، این نتیجه حاصل می‌شود که گرچه اشتراکاتی وجود دارد، اما دیدگاه ملاصدرا دارای انسجام و برتری در این امور است: یک) ارائۀ تصویر دقیق از مبدأ فطرت (بر اساس نظریۀ تجلی و وجود رابط)؛ دو) تبیین داشته‌های مشترک (دانشی و گرایشی) فطرت انسان‌ها؛ سه) ارائۀ تصویری جامع از ساحت‌های وجودی انسان (اخلاقی و عرفانی) و تناظر آن‎ها با مراتب آزادی؛ چهار) تبیین وجود حق‌تعالی به‌مثابۀ غایت انسان و غایت آزادی؛ پنج) ارائۀ برنامۀ عملی (شریعت) برای شکوفایی فطرت و تحقق آزادی.

علمی پژوهشی

تحلیل و بررسی دیدگاه حمزه فناری پیرامون حقیقت زمان

رضا حصاری؛ حمیدرضا خادمی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 85-108

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7901.1689

چکیده

محقق فناری از جملۀ عارفان الهی است که بیشترِ دیدگاه‌های عرفانی خود را در کتاب مصباح الأنس تبیین کرده است. از جملۀ این دیدگاه‌ها، رویکردی است که وی پیرامون حقیقت زمان بیان نموده است. او دو تفسیر نسبت به ... بیشتر

علمی پژوهشی

تحلیل تطبیقی برهان صدیقین ملاصدرا با نقدهای آنتونی فلو بر مبانی متافیزیکی براهین اثبات خدا

محمد حیدری فرد

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 109-142

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7905.1690

چکیده

برهان صدیقین ملاصدرا، به‌عنوان یکی از مهم‌‏ترین تقریرهای اثبات وجود خدا در حکمت اسلامی، بر مبانی اصالت وجود، تشکیک وجود و تفسیر وجودشناختی علیت استوار است و از این حیث با براهین ماهیت‌محور و جهان‌شناختی ... بیشتر برهان صدیقین ملاصدرا، به‌عنوان یکی از مهم‌‏ترین تقریرهای اثبات وجود خدا در حکمت اسلامی، بر مبانی اصالت وجود، تشکیک وجود و تفسیر وجودشناختی علیت استوار است و از این حیث با براهین ماهیت‌محور و جهان‌شناختی کلاسیک تفاوت بنیادین دارد. در مقابل، آنتونی فلو، به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص الحاد تحلیلی در قرن بیستم، نقدهای گسترده‌ای بر براهین اثبات وجود خدا وارد کرده است که دامنۀ آن‎ها عمدتاً معطوف به برهان علیت ارسطویی-توماسی، برهان نظم و تبیین‌های مبتنی بر علیت ماهوی و تجربه‌محور است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که آیا این نقدها، با توجه به پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی و معناشناختی فلو، متوجه ساختار وجودشناختی و تفسیر علیت در برهان صدیقین ملاصدرا نیز می‌شود یا خیر. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و تطبیقی و از رهگذر مقایسۀ مبانی متافیزیکی دو سنت حکمت متعالیه و فلسفۀ دین تحلیلی، نسبت میان نقدهای فلو و برهان صدیقین را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت تسری نیافتن نقدهای فلو به برهان صدیقین، ریشه در تفاوت بنیادین دو تلقی از علیت و تبیین دارد: نقدهای فلو ناظر به مدلی از علیت تجربی و ماهیت‌محور است که در چارچوب براهین کیهان‌شناختی کلاسیک معنا می‌یابد، درحالی‌که برهان صدیقین بر تحلیل «وجود بما هو وجود»، پیوستار تشکیکی مراتب هستی و ضرورت وجودی واجب‌الوجود استوار است و اساساً از سنخ تبیین‌های رویدادی و تجربی نیست. ازاین‌رو، برهان صدیقین نه‌تنها از دامنۀ مستقیم نقدهای فلو خارج می‌ماند، بلکه می‌تواند با بازتقریر مفهومی، ظرفیت‌هایی برای گفت‌وگو و بازسازی براهین اثبات وجود خدا در فضای فلسفۀ دین معاصر فراهم آورد.

علمی پژوهشی

بررسی تطبیقی معرفت‌شناسی دینی از دیدگاه ملاصدرا و پلانتینگا

فهیمه خوشنویسان

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 143-178

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7659.1666

چکیده

مسئلۀ مقاله ارائۀ الگویی نوین از عقلانیت دینی بر اساس مبانی معرفت دینی در دو نظام فکری ملاصدرا و پلانتینگا است؛ الگویی جامع که بتواند عناصر هستی‌شناختی و وجودی سنت اسلامی را با معیارهای معرفت‌شناسی ... بیشتر مسئلۀ مقاله ارائۀ الگویی نوین از عقلانیت دینی بر اساس مبانی معرفت دینی در دو نظام فکری ملاصدرا و پلانتینگا است؛ الگویی جامع که بتواند عناصر هستی‌شناختی و وجودی سنت اسلامی را با معیارهای معرفت‌شناسی تحلیلی معاصر تلفیق کند. ملاصدرا با تأکید بر علم حضوری، تشکیک وجود و اتحاد عاقل و معقول، ساختاری از معرفت دینی ارائه می‌کند که بر مبنای تحقق وجودی و شهودی معرفت سامان یافته است. در مقابل، پلانتینگا با طرح نظریۀ «ضمانت» و تبیین «کارکرد صحیح قوای معرفتی»، تصویری کارکردگرایانه از عقلانیت دینی عرضه می‌کند. مقالۀ حاضر با روش تحلیلی–تطبیقی می‌کوشد الگویی نوین از عقلانیت دینی را از رهگذر گفت‌وگوی میان این دو دستگاه فلسفی بررسی کند. اهمیت موضوع این مقاله در آن است که صرفاً به مقایسۀ مفهومی میان دو سنت اکتفا نمی‌کند، بلکه با هدف نظریه‌پردازی، عناصر بنیادین هر دو نظام را برای ساختن مدلی تلفیقی از عقلانیت دینی کنار هم قرار می‌دهد. ساختار مقاله شامل سه بخش اصلی است: نخست، تبیین مبانی معرفت دینی در حکمت متعالیه؛ دوم، تحلیل مبانی معرفت دینی بر اساس نظریۀ ضمانت پلانتینگا؛ و سوم، ارائۀ مدل پیشنهادی برای عقلانیت دینی بر اساس تلفیق دو سنت. یافتۀ مقاله نشان می‌دهد که ترکیب «وجودشناسی شهودی و حضوری» در حکمت متعالیه با «تحلیل کارکردگرایانۀ قوای معرفتی» در نظریۀ ضمانت، می‌تواند چارچوبی فراهم آورد که در آن باور دینی از یک‌سو بر حضور و تحقق وجودی در ساحت شناختی انسان و از سوی دیگر از طریق سازوکارهای معرفتی صحیح، قابلیت تبیین عقلانی پیدا کند.

علمی پژوهشی

بازخوانی تحلیلی-نظری مؤلفه‌های انسان‌شناسی آقانورالدین عراقی و تطبیق اجمالی آن بر مبانی حکمت متعالیه

سعید فامیل دردشتی؛ مهرداد حسن بیگی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 179-208

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7692.1667

چکیده

سید نورالدین اراکی، معروف به آقانورالدین عراقی، از علمای نامی معاصر به شمار می‌رود که با وجود تبحر تام در حوزۀ «فقه و اصول» و «تفسیر قرآن»، در زمینۀ «علوم عقلی» نیز شخصیتی صاحب‌نظر محسوب ... بیشتر سید نورالدین اراکی، معروف به آقانورالدین عراقی، از علمای نامی معاصر به شمار می‌رود که با وجود تبحر تام در حوزۀ «فقه و اصول» و «تفسیر قرآن»، در زمینۀ «علوم عقلی» نیز شخصیتی صاحب‌نظر محسوب می‌شود. در این تحقیق، نگارندگان با روش توصیفی-تحلیلی به‌دنبال استخراج و تبیین آراء و نظریات این شخصیت برجسته در حوزۀ «انسان‌شناسی» و تطبیق اجمالی این نظریات بر مبانی حکمت متعالیه هستند. از مهم‌‏ترین مؤلفه‌های انسان‌شناسی عراقی می‌توان به مواردی نظیر «باور به امر قدسی ملاک عقلانیت انسان»، «وجود انسان به‌مثابۀ عالم صغیر مطابق با وجود عالم کبیر»، «نفس انسان به‌مثابۀ حقیقتی سیار و شونده»، «بدن عنصری و فوق روح دو مرتبۀ ادنی و اعلای نفس انسانی»، «وصول به خداوند غایت و کمال نهایی نفس انسانی»، «هماهنگی میان عمل و شاکلۀ وجودی انسان»، «ایمان عامل اصلی قوت و استکمال نفس انسانی» و «رفع انانیت حکمت وضع مناسک شرعی» اشاره نمود. تطبیق اجمالی مؤلفه‌های مذکور بر مبانی حکمت متعالیه مبیّن این حقیقت است که این مؤلفه‌ها با برخی از مبانی بنیادین حکمت متعالیه نظیر «ضرورت ازلی و عدم تناهی واجب‌تعالی»، «کل الکمال بودن واجب‌تعالی و مظاهر او»، «حرکت جوهری نفس»، «حقیقت واحد بودن نفس و بدن»، «اتحاد علم و عالم و معلوم» و «تعاکس احکام میان نفس و بدن» قابل تطبیق و تفسیر است. هدف از تطبیق مذکور تبیین استفاده‌ای است که مرحوم عراقی در قامت یک «فقیه» و «مفسر» برجسته از ظرفیت‌های حکمت متعالیه کرده است، که این تبیین خود شاهدی بر تعالی حکمت صدرایی به‌واسطۀ رنگ و بوی دینی و قرآنی آن است.

علمی پژوهشی

بررسی دفاعیات فیاض لاهیجی از براهین محقق خفری در اثبات واجب‌الوجود

محمدرضا فرهمندکیا

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 209-232

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7558.1655

چکیده

این پژوهش، با روش تحلیلی-انتقادی، به واکاوی و ارزیابی میزان کارآمدی دفاعیات فیاض لاهیجی از براهین اثبات واجب‌الوجود محقق خفری در رویارویی با نقدهای صدرالمتألهین می‌پردازد. مطالعۀ حاضر بر تحلیل تطبیقی ... بیشتر

علمی پژوهشی

نقد و ارزیابی نگاشته‌های قرآنی عصمت انبیا بر اساس مبانی کلامی-تفسیری

رضا قاسمی نژاد؛ محمد مرادی؛ مهدی نصرتیان اهور؛ سید امیر سخاوتیان

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 233-262

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7835.1681

چکیده

عصمت پیامبران از مباحث بنیادین و تأثیرگذار در الهیات اسلامی است که ماهیت و گسترۀ آن از دیرباز محل اختلاف میان اندیشمندان و پیروان مذاهب اسلامی بوده است. به همین دلیل، از گذشته تاکنون آثار متعددی از سوی ... بیشتر

علمی پژوهشی

دو تلقی از ریاضت نفس: تحلیل تطبیقی مبانی انسان‌شناختی ابن‌سینا و ملاصدرا

حامده راستایی؛ حسن کرمی

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 263-288

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7699.1668

چکیده

ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی ... بیشتر ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمی‌خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج‌گانۀ انسان‌شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می‌دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب‌شناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر می‌گذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به‌عنوان ابزاری موقت به کار می‌گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین‌رو موانع کمال نفس (بیماری‌های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می‌یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می‌شود اهداف سه‌گانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن‌سینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی‌شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است.

علمی پژوهشی

واکاوی تردید در روایت «مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ‌ شَیْ‌ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ...» با تأکید بر مبانی حکمی و عرفانی

رامین گلمکانی؛ سید علی دلبری؛ محمود مقدس شرق

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 289-320

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7707.1669

چکیده

در میان روایات، احادیثی با شهرت فراوان و مضامین عمیق کلامی، فلسفی و عرفانی وجود دارد که با اندکی اختلاف در واژگان، در منابع مختلف روایی، کلامی، عرفانی و حتی فقهی نقل شده و همواره محل تأمل و بحث بوده‌اند. ... بیشتر

علمی پژوهشی

تربیت اخلاقی در اوان کودکی از منظر اندیشمندان مشاء

فاطمه موحدی پارسا

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 321-350

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8020.1703

چکیده

اسلام برای اخلاقیات و دوران اولیۀ کودکی (دوران طلایی تربیت)، اهمیت ویژه‌ای قائل است. برای دستیابی به الگویی بومی-اسلامی برای تربیت اخلاقی اوان کودکی، علاوه بر بررسی تربیت اخلاقی در آموزه‌های دینی (قرآن ... بیشتر

ترویجی

تحول مفهوم قدرت خدا و دلایل اثبات آن در کلام امامیه از آغاز تا مکتب بغداد

حمید عطائی نظری

دوره 20، شماره 37 ، دی 1404، صفحه 351-378

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7735.1671

چکیده

برخلاف اوصافی چون علم و ارادۀ الهی که زوایای گوناگون آن‎ها موضوع بسیاری از تحقیقات فلسفی و کلامی بوده است، صفت قدرت خدا و جنبه‌های مختلفِ آن کمتر مورد توجّه محقّقان قرار گرفته است. پژوهش حاضر با تتبّع ... بیشتر برخلاف اوصافی چون علم و ارادۀ الهی که زوایای گوناگون آن‎ها موضوع بسیاری از تحقیقات فلسفی و کلامی بوده است، صفت قدرت خدا و جنبه‌های مختلفِ آن کمتر مورد توجّه محقّقان قرار گرفته است. پژوهش حاضر با تتبّع در آثار متکلّمان برجستۀ متقدّم امامیّه، دیدگاه‌ها و استدلال‌های آنان را در باب قدرت الهی بررسی می‌کند. این تحقیق بیانگر آن است که تفسیر و استدلال‌های محدث-متکلمانِ پیرو مکتب کلام نقلی دربارۀ قدرت خدا با آنچه متکلّمان عقل‌گرایِ مکتب بغداد در این خصوص بیان کرده‌اند، تفاوت چشم‌گیری دارد. شیخ کلینی و شیخ صدوق ابراز داشته‌اند که باید از قدرت الهی معنا و تفسیری سلبی ارائه کرد و ضدّ آن را از ذات خدا نفی نمود. بنابراین قادر بودن خداوند، به معنای «عاجز و ناتوان نبودن» اوست. در مقابل، متکلّمان مکتب بغداد تفسیری ایجابی از قدرت خدا را برگزیده و تصریح کرده‌اند که قادر بودن خدا به این معناست که صدور افعال و انجام کارها برای او ممکن است. از نظر این متکلّمان، یگانه ‌راه اثبات قدرت خدا استناد به افعال اوست. بر این اساس، آنان برای اثبات قادریّت خدا استدلالی از نوع قیاس غائب به شاهد ارائه کرده‌اند. جستار پیشِ‌رو با انجام مطالعه‌ای تاریخی - توصیفی در آثار حدیثی و کلامیِ بازماندۀ از قرون چهارم و پنجم هجری، گزارشی تاریخی از رویکردهای متفاوت متکلّمان امامی در چگونگی تبیین و اثبات قدرت الهی فراهم می‌آورد و بدین‌سان تصویری روشن‌تر از روند تحوّل مباحث مربوط به قدرت الهی در ادوار متقدّم کلام امامی ارائه می‌کند.

اصل تضاد در عالم از دیدگاه صدرا و هگل

دوره 16، شماره 28 ، تیر 1400، ، صفحه 211-235

https://doi.org/10.30513/ipd.2021.1909.1188

چکیده

تضاد به معنای تزاحم و ناسازگاری، همواره نظر بشر را به خود معطوف داشته و با این سؤال مواجه کرده که چرا به نحوی جنگ و ستیز و حتی اختلافات متعدد در میان اجزای عالم مشاهده می‌شود. مقاله حاضر در صدد بررسی تطبیقی ... بیشتر

وحدت قرآن و برهان در تبیین «تجسم اعمال» بر اساس هندسه فکری علامه جوادی آملی

دوره 17، شماره 30 ، تیر 1401، ، صفحه 149-190

https://doi.org/10.30513/ipd.2023.4302.1358

چکیده

معادشناسی و انسان‌شناسی، نقشی تعیین‌کننده در سعادت انسان دارد که اگر مبتنی بر نقل وحیانی و عقل برهانی باشد، می‌تواند زمینه‌ساز سعادت انسان و دوری وی از شقاوت گردد. از مهم‌ترین مسائل این دو عرصه، تجسم ... بیشتر معادشناسی و انسان‌شناسی، نقشی تعیین‌کننده در سعادت انسان دارد که اگر مبتنی بر نقل وحیانی و عقل برهانی باشد، می‌تواند زمینه‌ساز سعادت انسان و دوری وی از شقاوت گردد. از مهم‌ترین مسائل این دو عرصه، تجسم اعمال است. تجسم اعمال به معنای به شکل درآمدن عقاید، اخلاق، اوصاف، ملکات، اراده، افعال و آثار انسان و صیرورت آدمی به همان وزان است. در واقع، انسان با این امور حقیقت خود را می‌سازد و با همان هم محشور می‌شود. در این مقاله، به این مسئله بر اساس آراء و اندیشه‌های آیةاللّٰه جوادی آملی پرداخته می‌شود. ایشان در جایگاه مفسری توانمند و فیلسوفی متضلع، در زمینه تجسم اعمال با استفاده از وحی قرآنی و مبانی رصین حکمت متعالیه، به تبیین این مسئله می‌پردازد. در این مقاله با پرداختن به برخی اصول و امهات مقتبس از آراء وی، به ترسیم حقیقت تجسم اعمال پرداخته می‌شود، که با اقامه این مبانی و استخراج فروعات آن‌ها، نقاب از چهره مسئله تجسم اعمال به کنار رفته و از این رو تفسیری عمیق از حقایق معاد و حشر انسان‌ها مبرهن می‌گردد و بسیاری از شبهات عرصه مهمِ معاد و حشر و قیامت و کیفیت پاداش اعمال، پاسخ خود را نقد می‌یابند و طنین روح‌نواز پیوند وحی و عقل در فضای اندیشه ناب اسلام شیعی نواخته می‌شود، که در صورت رسیدن آن به گوش هر مستمعی در هر جای جهان، اقناع نفوس عامه و خضوع دانشمندان صادق را در پی خواهد داشت. از آنجا که تجسم اخلاق از مصادیق بارز تجسم اعمال به حساب می‌آید، در بخش پایانی از آن برای اثبات واقع‌گرایی اخلاقی و عام‌گرایی اخلاقی استفاده شده است.

تحلیل و بررسی چالش‌ها و راه حل‌های مسئله «خطای حسی» در حکمت اسلامی

دوره 17، شماره 30 ، تیر 1401، ، صفحه 79-104

https://doi.org/10.30513/ipd.2021.3112.1261

چکیده

وجود خطا در ادراکات حسی، چالش‌های فلسفی متعددی را به همراه دارد. از این رو پرداختن به دیدگاه‌ها و راه حل‌های فلاسفه مسلمان در این مسئله اهمیت پیدا می‌کند. در این نوشتار به روش کتابخانه‌ای به جمع‌آوری ... بیشتر

تبیین مبانی فلسفی قدرت تأثیر فضای مجازی با تکیه بر نظریه اعتباریات علامه طباطبایی

دوره 17، شماره 31 ، آذر 1401، ، صفحه 3-27

https://doi.org/10.30513/ipd.2023.5282.1451

چکیده

یکی از مسائل مهم دنیای امروز، سرعت گسترش فضای مجازی و قدرت بالای تأثیر آن در بین افراد و جوامع مختلف است. از سوی دیگر، یکی از شرایط پویایی حکمت متعالیه، مواجهه پیروان آن با پرسش‌های نوظهور و ارائه پاسخ ... بیشتر

نقد و بررسی چیستی رنگ با تأکید بر دیدگاه ابن سینا

دوره 16، شماره 29 ، دی 1400، ، صفحه 181-210

https://doi.org/10.30513/ipd.2022.3232.1270

چکیده

اکثر قریب به اتفاق فلاسفه سنتی و اسلامی، قائل به واقع‌انگاری رنگ هستند و رنگ را موجودی خارجی می‌دانند و بنا به علوم طبیعی هر دوران و دانش فلسفی خود، به بررسی و تبیین چیستی رنگ همت گمارده‌اند. نظریه واقع‌انگاری ... بیشتر

علمی پژوهشی

نقادی انتقادات غلامرضا فیاضی به قاعده "النفس فی وحدتها کل القوی" در نظر ملاصدرا

محمود صیدی؛ سید محمد موسوی بایگی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 15 دی 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7644.1665

چکیده

علم النفس یکی از مهم ترین مباحث حکمت متعالیه است که ذیل مباحث سفر چهارم اسفار اربعه مطرح شده است. یکی از مهم ترین قواعد علم النفس صدرائی، قاعده "النفس فی وحدتها کل القوی" می باشد که با نظر به ترکیب اتحادی ... بیشتر

علمی پژوهشی

نقادی جایگاه عقل نظری در معرفت دینی از دیدگاه صدرالدین قونوی

محمود صیدی؛ محمد رضا فرهمندکیا

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 08 دی 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2025.7726.1670

چکیده

چگونگی کاربرد عقل نظری در شناخت معارف دینی از مهم ترین مسائل مطرح شده میان متفکران مسلمان می باشد. صدرالدین قونوی یکی از بزرگترین عارفان مسلمان است که با اقامه دلایلی در صدد اثبات کاستی و نارسائی عقل ... بیشتر

علمی پژوهشی

تحلیل براهین اثبات قدرت و اختیار الهی در کلام فلسفیِ مکتب حلّۀ متأخّر امامیّه

حمید عطائی نظری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 12 بهمن 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7809.1679

چکیده

در مقایسه با اوصافی چون «علم» و «ارادۀ» الهی که تاکنون از جوانب مختلف مورد بررسی قرار گرفته است، دربارۀ وصف «قدرت» خدا تحقیقات کمتری به انجام رسیده؛ از این‌رو، توضیح دیدگاه‌ها و ادلّۀ ... بیشتر در مقایسه با اوصافی چون «علم» و «ارادۀ» الهی که تاکنون از جوانب مختلف مورد بررسی قرار گرفته است، دربارۀ وصف «قدرت» خدا تحقیقات کمتری به انجام رسیده؛ از این‌رو، توضیح دیدگاه‌ها و ادلّۀ متکلّمان در خصوص چگونگی تعریف و اثبات قادریّت الهی همچنان در شمار اولویّت‌های پژوهشی در حوزۀ کلام اسلامی به‌شمار می‌آید. در همین راستا، در مقالۀ حاضر با استفاده از روش تحقیق تاریخی – تحلیلی نظرگاه‌ها و براهین گوناگونی که متکلّمان امامیّه در دورۀ تکوین و تکامل کلام فلسفی طی قرون هفتم تا یازدهم هجری، و بطور خاص متکلّمان مکتب حلّۀ متأخّر، در خصوص قدرت و اختیار الهی مطرح نموده‌اند تدوین و تشریح و تحلیل می‌شود. این جستار نمودار آن است که در آثار این متکلّمان، در مجموع، هفت استدلال به‌منظور اثبات قادریّت خداوند به‌معنای قادرِ مختار بودنِ او ارائه شده است که از میان آنها، یک استدلال، نَقلی و سایر دلایل، عقلیِ محض است. از این هفت استدلال، یک دلیل، به نفی جبر برون‌ذاتی از خداوند می‌پردازد، ولی شش دلیل دیگر با نفی جبر درون‌ذاتی از خدا، قادرِ مختار بودنِ او را به اثبات می‌رساند. همچنین، از میان پنج استدلال عقلیِ ناظر به نفی جبر درون‌ذاتی، یک استدلال، قادرِ مختار بودنِ خدا را بدون استناد به موجودات عالَم و صِرفاً به عنوان یکی از صفات کمالی او اثبات می‌کند، در حالی که در چهار استدلال دیگر با استناد به برخی از صفات مخلوقات یعنی حدوث، نظم و اِتقان، تغییر و تحوّل، و نیز عدم‌پذیری، قادریّت الهی نشان داده می‌شود.

علمی پژوهشی

وحدت عقل نظری و عملی در پرتو انسان‌شناسی فازی ملاصدرا

کوکب دارابی؛ حامد علیزاده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 بهمن 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7866.1684

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل تأثیر نگاه تشکیکی و فازی ملاصدرا به حقیقت انسان بر دیدگاه نهایی وی درباره عقل نظری و عملی انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و با مراجعه به متون اصلی صدرایی است. یافته‌ها نشان ... بیشتر این پژوهش با هدف تحلیل تأثیر نگاه تشکیکی و فازی ملاصدرا به حقیقت انسان بر دیدگاه نهایی وی درباره عقل نظری و عملی انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و با مراجعه به متون اصلی صدرایی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بنیاد فلسفه صدرا بر «اصالت وجود» به مثابه حقیقتی مشکَّک و ذومراتب (فازی) استوار است. از این منظر، انسان نیز حقیقتی واحد، ذومراتب و فازی است که به یک اعتبار «نفس» و به اعتباری دیگر «بدن» نامیده می‌شود. نفس محصول حرکت جوهری بدن است و رابطه این دو نه دوگانگی، بلکه «اتحاد» و در نهایت «وحدت» است؛ بدن مرتبه نازله و جسمانی نفس، و نفس مرتبه عالیه و روحانی بدن است. بر این اساس و با تکیه بر اصل «النفس فی وحدتها کل القوی»، این مقاله استدلال می‌کند که نگاه فازی به انسان، مانع از خط‌کشی مطلق میان قوای نفس می‌شود. در نتیجه، تمایز رایج بین عقل نظری (قوه مدرک) و عقل عملی (قوه محرک) در اندیشه صدرا دگرگون می‌گردد. این دو، دو بُعد یا دو مرتبه از یک حقیقت واحد به نام «عقل» هستند؛ همان‌گونه که نفس و بدن دو مرتبه از یک حقیقت واحدند. بنابراین، نظر مرتبه عالیه عمل، و عمل مرتبه نازله نظر تلقی می‌شود. غایت هر دو نیز یکی است: رسیدن به کمال وجودی و قرب الهی. این تحقیق نشان می‌دهد که انسان‌شناسی فازی صدرا، به وحدت وجودشناختی نفس و بدن و در پی آن، به وحدت هویتی عقل نظری و عملی منجر می‌شود.

علمی پژوهشی

رابطه علم و دین درپرتو تعامل گرایی فلسفی

ابوالفضل محمدی؛ عباس ایزدپناه

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 13 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7867.1685

چکیده

رابطه علم و دین از مسائل بنیادین و مناقشه‌برانگیز در تاریخ تفکر فلسفی، الهیاتی و علمی در غرب و جهان اسلام بوده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا می‌توان الگویی معرفت‌شناختی و فلسفی ارائه کرد که ... بیشتر رابطه علم و دین از مسائل بنیادین و مناقشه‌برانگیز در تاریخ تفکر فلسفی، الهیاتی و علمی در غرب و جهان اسلام بوده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا می‌توان الگویی معرفت‌شناختی و فلسفی ارائه کرد که ضمن حفظ استقلال نسبی علم و دین، از تعارض، تفکیک مطلق، تطبیق یک‌سویه یا التقاط میان آن‌ها پرهیز کرده و زمینه تعامل سازنده میان این دو را فراهم آورد؟ در پاسخ به این پرسش، مقاله حاضر چهار رویکرد اصلی در نسبت علم و دین - تعارض، تفکیک، تطبیق یک‌سویه و تلفیق - را تحلیل و نقد می‌کند و نشان می‌دهد که هر یک از این رویکردها با کاستی‌های معرفتی و روش‌شناختی جدی مواجه‌اند. سپس با تکیه بر ابرگرایش «تعامل‌گرایی فلسفی» و با بهره‌گیری از مبانی فلسفه اسلامی، به‌ویژه حکمت متعالیه، الگویی بدیل برای تبیین رابطه علم و دین ارائه می‌شود. دستاورد اصلی پژوهش آن است که فلسفه، به‌مثابه دانشی بنیادین و میانجی معرفتی، می‌تواند چارچوبی فراهم آورد که در آن علم و دین، نه در تقابل و نه در تفکیک کامل، بلکه در رابطه‌ای تعاملی، تکمیل‌گر و هم‌افزا قرار گیرند. بر اساس این رویکرد، علم و دین با حفظ تفاوت‌های روشی و قلمروی خود، قادر خواهند بود در فهم واقعیت، معنا و غایت هستی، یکدیگر را تقویت کنند. روش پژوهش کتابخانه‌ای و مبتنی بر تحلیل توصیفی–انتقادی است.

علمی پژوهشی

واقع‌گرایی اخلاقی و مبانی انسان‌شناختی؛ ارزیابی انتقادی فیزیکالیسم در پرتو آموزه تجرد نفس

رسول احمدی؛ سیدمهدی احمدی نیک؛ علی اصغر رجبی اسدآبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 07 بهمن 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7942.1695

چکیده

پژوهه حاضر با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، به بررسی دو رویکرد انسان‌شناختیِ تجردگرایانه و فیزیکالیستی و پیامدهای اخلاقیِ مترتب بر آن‌ها می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که تفاوت در مبانی انسان‌شناسی ... بیشتر پژوهه حاضر با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، به بررسی دو رویکرد انسان‌شناختیِ تجردگرایانه و فیزیکالیستی و پیامدهای اخلاقیِ مترتب بر آن‌ها می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که تفاوت در مبانی انسان‌شناسی چگونه به شکل‌گیری نظریه‌های اخلاقی متمایز و گاه متعارض منجر می‌شود. در دیدگاه تجردگرا، که برگرفته از حکمت متعالیه و مبانی فلسفه اسلامی است، انسان موجودی دارای ساحت مجرد نفس تلقی می‌شود که برخوردار از کرامت ذاتی، اختیار واقعی، مسئولیت اخلاقی، و قابلیت ثواب و عقاب اخروی است. در مقابل، رویکرد فیزیکالیستی، که در انسان‌شناسی سکولار و علوم شناختی معاصر ریشه دارد، انسان را صرفاً مجموعه‌ای مادی و زیستی می‌داند که همه رفتارهای او قابل تبیین در سطح فیزیکی و عصبی است ازاین‌رو مفاهیمی چون اختیار، ارزش مطلق، یا عدالت اخلاقی در آن فاقد مبنای واقعی‌اند. این پژوهش با تکیه بر آثار متفکران اسلامی مانند علامه طباطبایی و آیت‌الله مصباح یزدی و تحلیل دیدگاه‌های اندیشمندانی چون دانیل دنت ، سام هریس، ریچارد داوکینز، نشان می‌دهد که پذیرش یا انکار تجرد نفس، بنیان‌های اخلاقی، تربیتی و اجتماعی را به‌طور جدی دستخوش تغییر می‌نماید. یافته اساسی آن است که انسان‌شناسی الهی، به‌سبب نگاه جامع به ابعاد مادی و مجرد انسان، می‌تواند نظام اخلاقی منسجم‌تر، معنادارتر و مبتنی بر کرامت فطری ارائه نماید. بر این اساس، بازگشت به آن، ضرورتی راهبردی در بازسازی نظام‌های اخلاقی و تربیتی در جهان معاصر است.

علمی پژوهشی

تحول اندیشه تشکیک وجود از ابن سینا تا ملاصدرا

زینب شکیبی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7948.1696

چکیده

ابن سینا ایده جنس بودن را در مقام تبیین نسبت کلی های مشکّک با افرادشان مطرح می‌کند. این ایده توسط سهروردی نقد شده و نشان داده می‌شود کلی مشکّک نمی‌تواند جنس قریب برای افراد ذیل خویش تلقی شود و آن کلیات ... بیشتر

علمی پژوهشی

بررسی تطبیقی-انتقادی مبانی و مؤلفه‌های معنای زندگی در اندیشه ویکتور فرانکل از منظر ملاصدرا

مجید بیگی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 06 اسفند 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7945.1697

چکیده

معنای زندگی یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفی و روان‌شناختی است که به هدف، ارزش و کارکرد زندگی انسان اشاره دارد و نقش محوری در رشد معنوی و روانی فرد ایفا می‌کند. در این مطالعه، مبانی و مولفه‌های معنای ... بیشتر معنای زندگی یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفی و روان‌شناختی است که به هدف، ارزش و کارکرد زندگی انسان اشاره دارد و نقش محوری در رشد معنوی و روانی فرد ایفا می‌کند. در این مطالعه، مبانی و مولفه‌های معنای زندگی در اندیشه ملاصدرا و ویکتور فرانکل مورد بررسی قرار گرفته است. ملاصدرا، از منظر حکمت متعالیه، انسان را موجودی مرکب، پویا و در حرکت جوهری می‌داند که با عبور از مادّه و حیات حیوانی به حیات عقلانی و روحانی می‌رسد و هدف نهایی زندگی او قرب الهی و فناء فی الله است. ارزش زندگی در این نگاه، وابسته به شدت وجود و تجرد نفس است و کارکرد زندگی، فرآیندی مستمر برای تحقق کمال و ارتقای معنوی انسان محسوب می‌شود. فرانکل، روان‌پزشک و بنیان‌گذار لوگوتراپی، انسان را موجودی آزاد و مسئول معرفی می‌کند که می‌تواند از طریق انتخاب، مسئولیت‌پذیری و تجربه معنادار زندگی، هدف و معنا را بیابد. ارزش زندگی نزد فرانکل بر کیفیت تحقق انسانی و کارکرد آن بر رشد وجودی، تاب‌آوری و ارتقای معنوی استوار است. با استفاده از روش تحقیق تطبیقی، مبانی و مولفه‌های این دو نظام فکری تحلیل شد و نشان داده شد که هر دو بر پویایی انسان و ضرورت هدفمندی تأکید دارند، اما ملاصدرا غایت‌گرا و هستی‌شناختی است، در حالی که فرانکل تجربه‌محور و انتخاب‌محور است. یافته‌ها نشان می‌دهند که ترکیب این دو نگرش می‌تواند چارچوبی جامع برای معنابخشی به زندگی ارائه دهد.

علمی پژوهشی

بازسازی نظریه نظام نیازهای انسانی از منظر ملاصدرا و بررسی تطبیقی آن با نظام نیازهای مزلو

محمد آزادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 12 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.7988.1700

چکیده

انسان، موجودی مختار است که توانایی تعالی به عالی‌ترین مراتب کمال را دارد. اندیشمندان انسان‌شناس، در باب «نیازهای بنیادین و مقدمات کمال نفس انسانی»، دیدگاه‌های گوناگون دارند. «هدف پژوهش»، ... بیشتر انسان، موجودی مختار است که توانایی تعالی به عالی‌ترین مراتب کمال را دارد. اندیشمندان انسان‌شناس، در باب «نیازهای بنیادین و مقدمات کمال نفس انسانی»، دیدگاه‌های گوناگون دارند. «هدف پژوهش»، آن است که از منظر ملاصدرا و مزلو، نیازهای بنیادین و مقدمات کمال نفس انسانی و مقدمات دستیابی به کمال بیان گردد و دیدگاه های این دو اندیشمند مقایسه شود. روشِ پژوهش، تحلیلی و تطبیقی است. بنابر یافته‌های پژوهش، طبق دیدگاه مزلو، نیازهای انسانی به دو دسته نیازهای کمبودی مانند نیاز به غذا و وجودی مانند حقیقت جویی تقسیم شده و نوعی ترتب طولی میان نیازهای انسان وجود دارد. طبق تفکر صدرایی، انسان برای دست‌یابی به کمال حقیقی خود، از یک سو باید نیازهای مراتب پایین‌تر نفس ‌نفس نباتی و حیوانی‌ را تامین کند، از سوی دیگر، با توجه به اصالت بعد روحانی، اصلی‌ترین نیازهای بنیادین، مربوط به بعد روحانی او هستند. انسان باید برای حرکت در اصلی‌ترین مراتب تعالی خویش، نیازهای بنیادین نفس انسانی خود را بشناسد و آنها را تامین کند. مقدمات کمال انسان در مرتبۀ نفس انسانی، به شش‌دسته تقسیم می‌شوند؛ 1) دستیابی به علوم الهی؛ 2) انجام اعمال تعالی‌بخش؛ 3) عشق و شوق؛ 4) ایمان؛ 5) راهنمای سفر؛ 6) یاری خداوند و عقل فعال. تاکید صدرا بر اعتدال میان قوای گوناگون انسانی و مسلط ساختن نفس انسانی و تقسیم نیازها به نیازهای نفوس نباتی، حیوانی و انسانی و ترجیح نیازهای انسانی و فرامادی، از اصلیترین شاخصه های تفکر صدرایی هستند که اندیشه او را از مزلو ممتاز میکنند.

علمی پژوهشی

امکان‌سنجی «اخلاق» در هوش مصنوعی: تحلیلی مبتنی بر مبانی «فطرت» درنگرش حکمی آیت‌الله شاه‌آبادی

سعیده سادات شهیدی؛ سید علی میرلوحی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 02 اسفند 1404

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8031.1705

چکیده

هدف این پژوهش، واکاوی چالش «عاملیت اخلاقی» در هوش مصنوعی با تکیه بر مبانی «فطرت» در عرفان فلسفی آیت‌الله شاه‌آبادی است. در حالی که پارادایم‌های حاکم بر اخلاق هوش مصنوعی بر پایه‌های محاسباتی، ... بیشتر هدف این پژوهش، واکاوی چالش «عاملیت اخلاقی» در هوش مصنوعی با تکیه بر مبانی «فطرت» در عرفان فلسفی آیت‌الله شاه‌آبادی است. در حالی که پارادایم‌های حاکم بر اخلاق هوش مصنوعی بر پایه‌های محاسباتی، فایده‌گرا یا یادگیری تقویتی از بازخورد انسانی متمرکز هستند، این مقاله پرسشی بنیادین را مطرح می‌کند که آیا یک سیستم مصنوعی فاقد «فطرت» الهی، اساساً قابلیت درک و عاملیت اخلاقی حقیقی را دارد یا صرفاً به «شبیه‌سازی» اخلاق می‌پردازد؟. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی-توصیفی، ابتدا به تبیین مبانی نظریه فطرت به‌مثابۀ ریشۀ شهود اخلاقی در اندیشه آیت الله شاه‌آبادی می‌پردازد. یافته‌های بخش فلسفی نشان می‌دهد که عاملیت اخلاقی انسان بر پنج ارجاع شهودی شامل فطرت عالمه، عاشقه، کاشفه، حب راحت و آزادی استوار است که «علم حضوری» و «عشق ذاتی به کمال» را به موتور محرکه فعل اخلاقی بدل می‌کند. در مقابل، تحلیل بخش فنی حاکی از آن است که مدل‌های کنونی هوش مصنوعی به دلیل اتکا بر «تابع هدف» ریاضی، همبستگی‌های آماری و فقدان بدن‌مندی، فاقد زیرساخت مفهومی برای درک معنایی و شهود اخلاقی هستند . این مقاله با تحلیل تطبیقی استدلال می‌کند که هوش مصنوعی به دلیل فقدان آگاهی درونی و گرایش فطری، در بهترین حالت یک «عامل اخلاقی شبیه‌سازی‌شده» یا «طوطی تصادفی» است که تنها تصویر رفتار اخلاقی را بازتولید می‌کند. در نهایت، این تمایز بنیادین میان «اخلاق فطری» و «اخلاق الگوریتمی»، ضرورت بازتعریف هوش مصنوعی را به‌عنوان ابزاری خادم، و نه عاملی مستقل در حکمرانی تکنولوژی، ایجاب می‌کند.

علمی پژوهشی

بررسی تطبیقی سعادت در اندیشه ملاصدرا و لورین بسر

علی رضایی؛ مهران رضایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8052.1707

چکیده

این پژوهش با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، مفهوم سعادت را در اندیشه ملاصدرا و لورین بسِر بررسی می‌کند تا نشان دهد این دو دستگاه نظری، با وجود تفاوت‌های بنیادین در مبانی متافیزیکی و روش‌شناختی، چگونه تصویری ... بیشتر این پژوهش با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، مفهوم سعادت را در اندیشه ملاصدرا و لورین بسِر بررسی می‌کند تا نشان دهد این دو دستگاه نظری، با وجود تفاوت‌های بنیادین در مبانی متافیزیکی و روش‌شناختی، چگونه تصویری از تکامل و بهزیستی انسانی ارائه می‌دهند. در حکمت متعالیه، سعادت امری هستی‌شناختی و مبتنی بر حرکت جوهری، اشتداد وجودی و اتحاد علم، عالم و معلوم است؛ امری که در آن تکامل انسان از طریق معرفت، تعقل و اتصاف به فضیلت در مسیر نیل به حقیقت مطلق تحقق می‌یابد. در مقابل، لورین بسِر سعادت را مفهومی اودایمونیک و برآمده از شکوفایی انسانی می‌داند که در بستر روابط انسانی، خودشناسی تجربی و فعلیت‌یافتن قابلیت‌ها شکل می‌گیرد. او با بهره‌گیری از روان‌شناسی مثبت، سعادت را رویدادی این‌جهانی و وابسته به رضایت، شکوفایی و حالِ خوب تفسیر می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هر دو متفکر، سعادت را با مفهوم تکامل پیوند می‌زنند، اما تکامل در اندیشه ملاصدرا صورتی متافیزیکی و مبتنی بر مراتب وجود دارد، در حالی که در نظریه بسِر، رویکردی روان‌شناختی، تجربی و زمین‌محور به خود می‌گیرد. در نتیجه، این مطالعه با روشن ساختن نقاط اشتراک ساختاری و تفاوت‌های بنیادین این دو دستگاه فکری، امکان گفت‌وگویی نو میان الهیات فلسفی و روان‌شناسی معاصر را فراهم می‌سازد.

علمی پژوهشی

تحلیل انتقادی انسان‌شناسی خودبنیاد نیچه بر اساس نظریه فطرت در الهیات اسلامی (با تأکید بر قرائت فلسفی علامه طباطبایی)

محمد حیدری فرد

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8065.1712

چکیده

انسان‌شناسی در اندیشه نیچه نقشی بنیادین دارد و مبنای بسیاری از آرای اخلاقی او را شکل می‌دهد. او با نفی مرجعیت الهی و انکار هرگونه ماهیت ثابت برای انسان، وی را موجودی می‌داند که باید خود، آفریننده معنا ... بیشتر

علمی پژوهشی

تحلیل انتقادی نگره علامه طباطبایی در حمل اولی و شایع در حل معضلات فلسفی

علی انصاری بایگی؛ محسن انصاری بایگی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 20 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8086.1717

چکیده

حمل اولی و شایع گاه به عنوان وصف عقدالوضع و گاه عقدالحمل به کار می‌رود. هر کدام از این دو مفاد مخصوص به خود را دارد و پیامدهای مختلفی در مسائل فلسفی رقم می‌زند. علامه طباطبایی به تبع دیگر فیلسوفان در آراء ... بیشتر حمل اولی و شایع گاه به عنوان وصف عقدالوضع و گاه عقدالحمل به کار می‌رود. هر کدام از این دو مفاد مخصوص به خود را دارد و پیامدهای مختلفی در مسائل فلسفی رقم می‌زند. علامه طباطبایی به تبع دیگر فیلسوفان در آراء خود از حمل اولی و شایع استفاده می‌کند و در صدد است تا مسائل فلسفی همچون وجود ذهنی، المعدوم لایخبر عنه و... را با آن حلّ کند. از آنجا که فهم کلمات علامه در این مسائل و ارزیابی آن‌ها نیازمند درک این مطلب است که علامه در هر بحث از کدام گونه از حمل اولی و شایع استفاده می‌کند، این پژوهش با روش تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای می‌کوشد تا به این مسئله بپردازد که علامه در آراء خود از کدام الگوی حمل اولی و شایع بهره می‌برد و رویکرد او تا چه میزان قابل قبول است؟ اهمیت این تحقیق را باید در مسائلی همچون تئوری صدق و مساوقت شیء و وجود جستجو کرد که تثبیت هر کدام وابسته به کاربست حمل اولی و شایع است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد علامه در درجه اول توجه چندانی به دوگانگی حملی اولی و شایع نداشته و در مواردی دیدگاه‌های متعارض ارائه کرده است. نتیجه عدم توجه به تمایز حمل اولی و شایع آن است که دیدگاه علامه در مسئله وجود ذهنی با چالش مواجه است؛ به‌گونه‌ای که تئوری صدق علامه را به خطر می‌اندازد. افزون بر این، تمایز حمل اولی و شایع با تحلیل علامه از حقیقت حمل نیز تاحدودی ناسازگار است.

علمی پژوهشی

وجود ذهنی از منظر حکمت متعالیه و اندیشمندان مکتب تفکیک (با محوریت آرای میرزامهدی اصفهانی و میرزاجواد تهرانی)

محمد مهدی گرائی؛ مهدی عظیمی؛ مصطفی زالی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 12 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8103.1720

چکیده

وجود ذهنی یکی از ارکان بنیادین معرفت‌شناسی در فلسفه اسلامی به شمار می‌آید. صدرالمتألهین شیرازی از مدافعان این نظریه محسوب می‌شود که دلایل متعددی نیز برای اثبات آن ارائه کرده است. این نظریه که به‌طور ... بیشتر

علمی پژوهشی

نقد تحلیلی مبانی هرمنوتیک فلسفی و پیامدهای آن در تفسیر متون دینی

فاطمه عبداله‌پور سنگچی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 20 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8116.1722

چکیده

در دهه‌های اخیر، هرمنوتیک فلسفی با تکیه بر مبانی وجودشناختی، به‌ویژه در اندیشه‌های مارتین هایدگر و هانس گئورگ گادامر، تحولی اساسی در نظریه فهم و تفسیر متن پدید آورده و با تأکید بر مفاهیمی چون دازاین، ... بیشتر در دهه‌های اخیر، هرمنوتیک فلسفی با تکیه بر مبانی وجودشناختی، به‌ویژه در اندیشه‌های مارتین هایدگر و هانس گئورگ گادامر، تحولی اساسی در نظریه فهم و تفسیر متن پدید آورده و با تأکید بر مفاهیمی چون دازاین، پیش‌فهم و امتزاج افق‌ها، نقش مفسر را به‌مثابه جزئی درون‌ماندگار از فرایند معنا تثبیت کرده است. با وجود گشایش افق‌های نو در فهم متون انسانی، کاربست این رویکرد در تفسیر متون دینی با چالش‌های جدی معرفت‌شناختی و روش‌شناختی مواجه است؛ از جمله تضعیف مرجعیت متن، نادیده‌انگاری مراد مؤلف الهی، و گرایش به نسبی‌گرایی تفسیری. مقاله حاضر با روشی توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی انتقادی، به واکاوی نسبت هرمنوتیک فلسفی با تفسیر متون دینی پرداخته و نشان می‌دهد که هرچند تاریخ‌مندی و موقعیت‌مندی فهم، واقعیت‌هایی انکارناپذیر در فرایند ادراک انسانی‌اند، اما تعمیم بی‌ضابطه آن‌ها به همه سطوح معنا، به‌ویژه در متون وحیانی، به قرائت‌محوری و تفسیر به رأی می‌انجامد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که بهره‌گیری روشمند از ظرفیت‌های هرمنوتیک فلسفی تنها در صورتی موجه و ثمربخش خواهد بود که با بازنگری انتقادی در مبانی افراطی آن و از طریق تلفیق با معیارهای عقلانی و نقلی معتبر صورت پذیرد؛ رویکردی که امکان حفظ ژرفای وجودشناختی فهم را در کنار صیانت از ثبات نسبی معنا و داوری عقلانی میان تفاسیر فراهم می‌سازد.

علمی پژوهشی

واکاوی تطبیقی تفسیر سبزواری و جوادی آملی از اصالت وجود؛ با تأکید بر «نحوۀ حکایت ماهیت»

محمد حسین‌زاده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 13 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8119.1723

چکیده

این پژوهش با هدف واکاوی تطبیقی و سنجش میزان همسویی یا واگرایی میان دیدگاه دو مفسر برجسته حکمت متعالیه، حکیم سبزواری و آیت‌اللّه جوادی آملی، در تبیین «نحوۀ حکایت ماهیت» از وجود خارجی انجام شد. روش ... بیشتر

علمی پژوهشی

بازتعریف دیرینه‌شناسانۀ گذار از دوگانگی افزودنی اهرنفلس به یگانگی ساختاری گشتالت

جواد صیادفر؛ علیرضا کهنسال؛ ابوالفضل غفاری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 14 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8104.1726

چکیده

تبیین چگونگی گذار از داده‌های حسی پراکنده به صورت‌های منسجم ادراکی، یکی از بحران‌های معرفت‌شناختی پارادایم عنصرگرای روان‌شناسی سدۀ نوزدهم بود. این بحران هم در ناکارآمدی مفروضات نظری آن، شامل فرضیه‌های ... بیشتر تبیین چگونگی گذار از داده‌های حسی پراکنده به صورت‌های منسجم ادراکی، یکی از بحران‌های معرفت‌شناختی پارادایم عنصرگرای روان‌شناسی سدۀ نوزدهم بود. این بحران هم در ناکارآمدی مفروضات نظری آن، شامل فرضیه‌های ثبات و موزاییکی و هم در ناتوانی عملی ارنست ماخ در تبیین پدیدۀ فرم آشکار شد. در تاریخ‌نگاری رایج، مقالۀ ۱۸۹۰ کریستین فون اهرنفلس دربارۀ کیفیات گشتالتی غالباً به‌منزلۀ راه‌حل این بحران و گام نخست گذار به کل‌گرایی تلقی می‌شود. این مقاله باتکیه‌بر افق سنت ذهن فعال و خوانش‌های انتقادی معاصر و در چارچوب بازخوانی تحلیلی-دیرینه‌شناسانه، این تلقی استاندارد را به چالش می‌کشد. استدلال اصلی آن است که راه‌حل اهرنفلس نه گسستی کامل از عنصرگرایی، بلکه اوج متناقض‌نمای درونی آن بود. تحلیل مفاهیم محوری او، به‌ویژه هستی‌شناسی دومرحله‌ای و وابستگی یک‌سویه، نشان می‌دهد که وی در منطق افزودنی اجزا به‌علاوۀ کیفیت متوقف می‌ماند و سازمان را به مؤلفه‌ای بیرونی و پسینی بدل می‌کند؛ توقفی که ریشه‌های آن را می‌توان در دوگانگی کیهان‌شناختی اهرنفلس و تلقی او از منشأ فرم نیز پی گرفت. این منطق در تقابل مستقیم با منطق تقدم کل بر جزء در گشتالت مکتب برلین (ورتهایمر و کافکا) قرار دارد. دستاورد پژوهش حاضر، تصحیح جایگاه تاریخی اهرنفلس به‌مثابۀ نقطۀ حدّی پارادایم قدیم و نه آغاز بی‌واسطۀ پارادایم جدید است. مهم‌تر از آن، این تحلیل خود مفهوم گذار را بازتعریف می‌کند؛ بدین معنا که آن را نه حرکتی ساده از جزء به کل، بلکه گذاری معرفت‌شناختی از دوگانگی افزودنی فرم و ماده به یگانگی ساختاری در سازمان‌دهی میدان ادراکی بازشناسی می‌کند.

علمی پژوهشی

از ملودی «سوفیا» و «فرونسیس» تا سمفونی «حکمت قرآن»؛ خوانشی تطبیقی از حکمت قرآنی در چارچوب معرفت‌شناسی فضیلت مسئولیت‌گرا

نوروز امینی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 09 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8147.1728

چکیده

این پژوهش با تمرکز بر یکی از مسائل محوری فلسفه دین، یعنی نسبت میان معرفت، فضیلت اخلاقی و مسئولیت فاعل معرفتی، به بررسی تطبیقی مفهوم «حکمت» در قرآن کریم و مفاهیم بنیادین معرفتی در فلسفۀ یونان باستان ... بیشتر

علمی پژوهشی

تبیین هماهنگی میان هویت فردی و هویت جمعی بر اساس مبانی فلسفی و آراء تفسیری علامه طباطبایی

علیرضا غلام‌پور؛ محمود دیانی؛ کوکب دارابی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8176.1731

چکیده

سازگاری و سازگارسازی میان هویت فردی و هویت جمعی، از چالش‌های بنیادین در تلاقی فلسفه و علوم اجتماعی است.مسئله اصلی این پژوهش،بررسی نسبت هویت فردی و جمعی در اندیشه فلسفی-تفسیری علامه طباطبایی و امکان ... بیشتر سازگاری و سازگارسازی میان هویت فردی و هویت جمعی، از چالش‌های بنیادین در تلاقی فلسفه و علوم اجتماعی است.مسئله اصلی این پژوهش،بررسی نسبت هویت فردی و جمعی در اندیشه فلسفی-تفسیری علامه طباطبایی و امکان دستیابی به الگویی برای هماهنگی میان این دو سطح هویت بر اساس مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی ایشان است.پژوهش نشان می‌دهد که اگر جامعه در اندیشه علامه همزمان از جنبه‌ای «اعتباری» (در فلسفه) و از جنبه‌ای «حقیقی و واقعی» (در تفسیر) انگاشته شود، این دوگانگی از طریق اصل استخدام و ادراکات اعتباری حل می‌گردد و امکان جداسازی اصالت فرد و جمع در چارچوب اصالت وجود و تشکیک در وجود فراهم می‌آید.با بازخوانی آثار محوری علامه طباطبایی مانند تفسیر المیزان، بدایه الحکمه و اصول فلسفه و روش رئالیسم، همراه با نظرات شارحانی چون شهید مطهری، این تحقیق کیفی به روش توصیفی-تحلیلی و با گردآوری کتابخانه‌ای اطلاعات، به یافته‌هایی دست می‌یابد:هویت فردی به صورت «منِ استقلالی» و هویت جمعی به صورت «منِ ربطی» صورت‌بندی می‌شود. جامعه نه یک قرارداد صرف یا مجموع مکانیکی افراد، بلکه ترکیبی اجتماعی-روحی است که در آن روح‌ها و اراده‌های فردی در تعامل و تأثیرگذاری متقابل، ساختار هویتی فراتر از جمع ساده ایجاد می‌کنند.در نهایت، هماهنگی میان این دو هویت از طریق سه محور کلیدی تامین می‌گردد: تکامل وجودی که کمال فردی را محرک ارتقای جمعی می‌سازد؛ عدالت اجتماعی که محیط سالم را بستر کمال فرد قرار می‌دهد؛ و وحدت در غایت (ولایت) که هدف مشترک، هویت‌ها را همگرا می‌کند. این الگو، انسجامی پویا میان فرد و جمع را بر پایه اندیشه علامه نوید می‌دهد.

علمی پژوهشی

خوانش کارکرد آموزشی شرح منظومه سبزواری بر پایه تمایز دو پارادایم آموزشی

حسن حاج رضا بیگی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 15 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8226.1736

چکیده

آموزش فلسفه اسلامی در سنت حوزوی بر متونی استوار بوده که افزون بر انتقال مفاهیم، در شکل‌دهی به «ملکه فهم فلسفی» نقش داشته‌اند. اخیراً با انتقال این آموزش به ساختار دانشگاهی، شرح منظومه ملاهادی ... بیشتر آموزش فلسفه اسلامی در سنت حوزوی بر متونی استوار بوده که افزون بر انتقال مفاهیم، در شکل‌دهی به «ملکه فهم فلسفی» نقش داشته‌اند. اخیراً با انتقال این آموزش به ساختار دانشگاهی، شرح منظومه ملاهادی سبزواری با معیارهای کتاب درسی مدرن ارزیابی شده است. مقاله مقدم (۱۴۰۲) با ارائه شواهدی، از این منظر، ایجاز، قالب منظوم و پیچیدگی زبانی آن را سبب ناکارآمدی آموزشی دانسته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که آیا این داوری‌ها ناشی از ضعف ذاتی متن است یا از تحمیل چارچوبی ناسازگار با منطق متون سنتی. این پژوهش با روش تحلیل مفهومی-کارکردی و رویکرد تطبیقی، نخست دو الگوی آموزشی «اطلاعات‌محور» (مدرن) و «تربیت‌محور» (سنت حکمت اسلامی) را تفکیک می‌کند، سپس نقدهای مقدم را در این دو چارچوب بازمی‌خواند. یافته‌ها نشان می‌دهد ویژگی‌هایی چون ایجاز، نظم، عناصر عرفانی و ارجاعات میان‌رشته‌ای که در پارادایم مدرن «عوامل اخلال در یادگیری» تلقی می‌شوند، در منطق سنت حکمت و در پیوند با نظام استادمحور، شرح‌نویسی و مباحثه، کارکردی تربیتی دارند و زمینه‌ساز ممارست مفهومی، انس با زبان فنی و آمادگی برای متون بنیادین‌تری مانند اسفار هستند. مقاله با تمایز «دشواری‌های ذاتیِ برآمده از منطق سنت متنی» و «دشواری‌های عارضی ناشی از تنظیم مطالب»، ضمن دفاع از کارکرد نوع نخست، امکان اصلاح نوع دوم را می‌پذیرد. نتیجه آنکه اختلاف ارزیابی درباره کارآمدی آموزشی شرح منظومه، ریشه در تفاوت پارادایم‌های نظری آموزش دارد و تحلیل متون سنتی فلسفه اسلامی نیازمند چارچوبی است که هم‌زمان منطق درونی سنت آموزشی و معیارهای معاصر را در نظر گیرد.

علمی پژوهشی

شرک ‏ به مثابه ظلم وجودی در دیدگاه ملاصدرا

عابدین درویش پور؛ محمد کرمی؛ حامده راستایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 20 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8257.1743

چکیده

توحید در اندیشه دینی، اساس کمال وجودی انسان است که با هماهنگ ساختن عقل و نفس، مسیر ‏شکوفایی استعدادهای انسانی را هموار می‌کند. در مقابل شرک، به عنوان «ظلم وجودی»، با تجزیه حقیقت ‏هستی، انسان ... بیشتر توحید در اندیشه دینی، اساس کمال وجودی انسان است که با هماهنگ ساختن عقل و نفس، مسیر ‏شکوفایی استعدادهای انسانی را هموار می‌کند. در مقابل شرک، به عنوان «ظلم وجودی»، با تجزیه حقیقت ‏هستی، انسان را دچار پراکندگی و غفلت از مبدأ مطلق می‌کند. در حالی که «شرک» غالباً گناهی اعتقادی ‏تلقی می‌شود، توصیف قرآنی آن به مثابه «ظلم عظیم» به ساحتی عمیق‌تر و وجودی اشاره دارد. این پژوهش ‏با هدف تبیین این بُعد هستی‌شناختی، استدلال می‌کند که شرک صرفاً یک خطای عبادی نیست، بلکه ‏‏«ظلمی وجودی» به نفس است که با تجزیه حقیقت و انحراف از فطرت توحیدی، مسیر کمال انسان را مسدود ‏می‌سازد. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی با اتکاء به مبانی حکمت متعالیه ملاصدرا، این مفهوم را از پنج ‏منظر هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، معرفت‌شناختی، کمال‌شناختی و اخلاقی-حقوقی واکاوی می‌کند. ‏یافته‌ها نشان می‌دهد که شرک با نشاندنِ موجودِ محدود در جایگاهِ وجودِ مطلق، به یک خطای بنیادین در ‏ساختار واقعیت منجر می‌شود که پیامدهای تکوینی آن، محرومیت از هدف آفرینش، زوال آرامش وجودی، ‏سلب قابلیت دریافت آمرزش الهی و سقوط کرامت انسانی است. در نهایت، این بازخوانی فلسفی-وجودی، افقی ‏تحلیلی برای مواجهه با چالش‌های انسان معاصر، از جمله بحران هویت و ازخودبیگانگی، ارائه می‌دهد‎.‎‏ ‏

ترویجی

جایگاه عقل و نقل در معرفت‌شناسی کلامی سید مرتضی

محمدحسین محمدپور؛ رمضانعلی ایزانلو

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 12 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.30513/ipd.2026.8192.1734

چکیده

جایگاه عقل در فلسفه و کلام متفاوت است، چرا که این دو علم در موضوع، روش و غایت با یکدیگر فرق دارند. هدف متکلم دفاع از آموزه‌های دینی و مذهبی خود در برابر خصم است و برای نیل به این هدف ابزار عقل و نقل را به ... بیشتر

دوره 20 (1404)

دوره 19 (1403)

دوره 18 (1402)

دوره 17 (1401)

دوره 16 (1400)

دوره 15 (1399)

دوره 14 (1398)

دوره 13 (1397)

دوره 12 (1396)

دوره 11 (1395)

دوره 10 (1394)

دوره 9 (1393)

دوره 8 (1392)

دوره 7 (1391)

دوره 6 (1389)

دوره 5 (1388)

دوره 4 (1387)

دوره 3 (1386)

دوره 2 (1384)

دوره 1 (1381-1382)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان

نشریات مرتبط